Եղիշե Չարենց

[Արևածագ]

Իմ կարծիքով թե' բարն է ճիշտ, թե' բառը: Միայն ինքը՝Չարենցը կիմանա, թե ո՞ր տառն է գրել:
Չարենցի գործերում ,ըստ իս, ուշադրության արժանի ուրիշ հակասություններ կան: Դրանց մասին կարելի է խոսել: Օրինակ՝ «Նավզիկեում» գրում է.

Արկածներիս կարմիր կարոտներում փնտրած`
Ինձ չժպտաց և ո’չ մի Նավզիկե, –
Եվ ինչ տալու էի ես աշխարհում նրանց –
Իմ չսիրած աղջիկ, տվեցի քեզ…

Ինչու՞ չսիրած, երբ ամբողջ երկը սիրո անմրցելի խոստովանություն է, ինքն էլ նախաբանում գրել է .«ԱՐՓԻԿԻՆ, ԱՐՓԻԿԻՆ,
ԻԶԱԲԵԼԼԱՅԻՆ
ԻՄ ԱՄԵՆԱՉՔՆԱՂ ԵՐԿԸ»:

Կամ էլ մի ուրիշ օրինակ.
Կուզեմ հիմի փչե զուռնեն - հարբած ըլիմ մինչև էգուց.
Ամեն մարդու ընկեր ըլիմ -ու բաց ըլիմ մինչև էգուց:

Ֆայտոն նստած՝ անցնեմ քուչով, պատուհանից վրես նայես՝
Էշխդ անքուն սիրտս ընկնի ու լաց ըլիմ մինչև էգուց:

Խելքս քամուն, հովին տված՝ երթամ ընկնեմ դուքան ու բաղ՝
Ընկերների սուփրին գինի ու հա՛ց ըլիմ մինչև էգուց:

Երթամ - ուրիշ գոզալների գիրկը դնեմ գլուխս տաք՝
Քո էդ անուշ, ազի՜զ տեսքով հարբած ըլիմ մինչև էգուց:

Այդ ինչպե՞ս է, որ սիրուց հարբած մարդը գնում է գլուխը դնի «ուրիշ գոզալների գիրկը»: Կուզենայի, որ հոգեբանական այս առեղծվածը քննեինք: Սա միայն հանճարներին է հատու՞կ, թե՞ հասարակ մահկանացուներն էլ այդ ապրումներն ունենում են:

[Rammstein]

Լավ, բա եթե «բառ»-ով տարբերակը սխալ է, ինչու՞ հայ լեզվաբանները չեն բողոքում 1000 դրամանոցի վրա բանաստեղծությունից մեջբերված տողերի դեմ

 •

• 

 Սեղմել՝ ցույց տալու համար

Ի դեպ, 1000 դրամանոցի նախորդ տարբերակը եղել է «բար» տարբերակով:
Իսկ չեն բողոքում, ոչտեւ, արդեն այս թեմայում էլ նշվել է` ոչ մի տարբերակն էլ չի հիմնավորված:

Ավետ ջան, իսկ «լացակումած լար» արտահայտության կողքին «արևահամ բառ» արտահայտություն պատկերացնո՞ւմ ես :

Ես ներողություն եմ խնդրում, համեմատությունս սխալ էր պրունակում. «սազի լարը», «ծաղիկների բույրը», «աղջիկների պարը» արտահայտությունները համեմատել էի «արեւահամ բառ»-ի հետ, այնինչ պետք է համեմատեի «Հայաստանի բառ»-ի հետ (արեւահամը ածական է): Ամեն դեպքում` սազի լարն ու մնացածը խելքին մոտ են, իսկ Հայաստանի բառը ես չեմ հասկանում, կարծում եմ` Չարենցն էլ չէր հասկանա:

[Chuk]

Ես ներողություն եմ խնդրում, համեմատությունս սխալ էր պրունակում. «սազի լարը», «ծաղիկների բույրը», «աղջիկների պարը» արտահայտությունները համեմատել էի «արեւահամ բառ»-ի հետ, այնինչ պետք է համեմատեի «Հայաստանի բառ»-ի հետ (արեւահամը ածական է): Ամեն դեպքում` սազի լարն ու մնացածը խելքին մոտ են, իսկ Հայաստանի բառը ես չեմ հասկանում, կարծում եմ` Չարենցն էլ չէր հասկանա:

Բնականաբար ես չեմ կարող պնդել, որ Չարենցը «բառ» է գրել, բայց ես հասկանում եմ «Հայաստանի բառ» արտահայտությունը, յուրովի ու շատ գեղեցիկ, ու խիստ հավանական եմ համարում, որ Չարենցը հենց իմ հասկացածն էլ նկատի ունենար:

Փորձեմ բացատրել:
«Հայաստանի բառը» չհասկացողները երևի չեն հասկանում, թե ինչու՞ պետք է խոսվի «Հայաստանի բառի», այլ ոչ թե «Հայերեն բառի» մասին: Որովհետև նրանք կարծում են, որ ի վերջո բառը հայերեն է, անկախ նրանից, թե որտեղ է արտասանվում: Չէ: Էդպես չի: Օրինակ ես սիրում եմ հենց Հայաստանի բառը, խոսքը, ոչ թե հայերենը: Որովհետև «Պարսկաստանի հայերեն բառը» այն բառը չի, որ ես սիրում եմ, այնտեղ շատ է երկարում, որովհետև «Ռուսաստանի հայերեն բառը» այն բառը չի, որ ես եմ սիրում, շատ է կոպտանում, որովհետև «Ֆրանսիայի հայերեն բառը» այն բառը չի, որ ես եմ սիրում, շատ է ղ-ասացվում...

Իսկ կոնկրետ ես սիրում եմ հենց Հայաստանի բառը, էն խրոխտ ու ուժեղ բառը, խոսքը, որը այդպիսի հնչեղություն կարող է ստանալ հենց միայն մեր հողի վրա, հենց մենակ մեր արևով սնվելուց, մեր արևի տակ կոփվելուց, մեր արևի համը ստանալու, մեր մոտ արևահամվելուց: Ու իհարկե կարող է լինել Հայաստանի բառ, Հայաստանի խոսք, ու իհարկե այդ Հայաստանի բառը կսազի Չարենցի բանաստեղծությանը, անկախ նրանից, թե Չարենցն իրականում բար է գրել, թե բառ: Ես իհարկե կուզեի, որ մի օր իմանանք թե Չարենցը հատկապես որ տարբերակով է գրել, բայց առավել շատ կուզեի, որ պարզվեր, որ հենց իմ հասկացած տարբերակով ա գրել, որ ինքը էն եզակի գրողն ա, որը բառի հնչեղությունը, ուժգնությունը, արտահայտչաձևը, համն ու հոտը հենց մեր երկրի հետ ա կապել, էդպիսի սիրուն համեմատություն ա ստեղծել:

[Նաիրուհի]

Ե՞րբ է ծագել այս վեճը՝ դժվար է ասել; Գուցե դեռ բանաստեղծի կենդանության ժամանակ; Բայց տարիներ շարունակ վեճը կրել է բանավոր խոսք ու զրույցի բնույթ և որևէ «սպառնալիք» չի ներկայացրել բանաստեղծության տեքստի համար: Վերջինս թվում էր անսասան, քանի որ հեղինակի կենդանութան ժամանակ եղած երկու տպագրությունները, որոնց նա կարող էր հետևել, ունեն բառ ձևը, որը ոչ ոք իրավասու չէ փոխելու: 20-ական թթ. արտասահմանում կատարված արտատպությունները ևս, ինչքան մեզ հայտնի է, բառ ձևով են:
Սակայն հետագայում իրավիճակը էապես փոխվեց, երբ 1962թ. Չարենցի երկերի գիտական հրատարակության առաջին հատորում, առանց որևէ հիմնավորման կամ նույնիսկ ծանոթագրության, բանաստեղծությունը տպագրվեց արևահամ բար ձևով: Դրանով սկիզբ դրվեց տեքստաբանական մի ցավալի սխալի, որը, չունենալով գիտական և իրավական որևէ հիմք, ունի այն «առավելությունը», որ համապատասխանում է պոեզիայի վերաբերյալ պարզունակ պատկերացումներին:
...Առաջարկվող ուղղումն անընդունելի է ոչ միայն իր բացարձակորեն կամայական բնույթի պատճառով, այլև այն, որ էապես իջեցնում է բանաստեղծության բովանդակությունը: Այդ առաջարկի կողմնակիցները երևի չեն նկատում, թե ինչքան է հասարակացվում, նույնիսկ գռեհկացվում բանաստեղծության սկիզբը, երբ «արևահամ բառի» հմայքն ու խորությունը փոխարինվում են «արևահամ բար», այսինքն՝ միրգ, պտուղ սիրելու պրոզայիկ իրողության արձանագրմամբ:
Բացի այդ, բանաստեղծական խոսքի մեջ տառացի ճշգրտություն որոնողներին պետք է հիշեցնենք, որ «արևահամ» մակդիրն ինքնին արդեն որոծակի փոխաբերություն է և երբեք ուղղակի առումով հասկացվել չի կարող, եթե նույնիսկ կիրառվի մրգի նկատմամբ: Արևն ի՞նչ համ կարող է ունենալ, կամ ո՞վ է որոշել այդ համը...
...Ավելորդ չենք համարում հիշեցնել նաև մի կարևոր փաստ: Վ Սուտիրինի «Очерки литературы Закавказа», Թիֆլիս, 1928թ. գրքում բերված է Չարենցի բանաստեղծության առաջին և վերջին տների ռուսերեն տողացի թարգմանությունը, որը, մեր խորին համոզմամբ, կատարել է ինքը՝ բանաստեղծը: ...Իր գրքի առաջաբանում Սուտիրինը հայտնում է, որ Անդրկովկասի ազգային գրականությունների հետ ծանոթանալու համար իրեն «ամենաէական օգնություն են ցույց տվել» մի շարք տեղացի գրողներ: Հայերից հիշատակվում է նաև Չարենցը: Էլ ինչո՞վ պիտի օգներ Չարենցը ռուս քննադատին, եթե ոչ վեճերի առիթ դարձած իր բանաստեղծությունների տողացի թարգմանությամբ:
Ահա առաջին տողը.
Люблю я «солнцевкусное» слово сладкой Армении моей...

Հոդվածն ամբողջությամբ՝ Էդ. Ջրբաշյան, «Չորս գագաթ», Ե. 1982, էջ 433-446
Շարունակությունը կտեղադրեմ ավելի ուշ...

[Ձայնալար]

Այդ ինչպե՞ս է, որ սիրուց հարբած մարդը գնում է գլուխը դնի «ուրիշ գոզալների գիրկը»: Կուզենայի, որ հոգեբանական այս առեղծվածը քննեինք: Սա միայն հանճարներին է հատու՞կ, թե՞ հասարակ մահկանացուներն էլ այդ ապրումներն ունենում են:

Դա ձեր՝ կանանց, խելքի բանը չէ, օրինակ ես լրիվ պատկերացնում եմ էդ հոգեվիճակը

[Ariadna]

Դա ձեր՝ կանանց, խելքի բանը չէ, օրինակ ես լրիվ պատկերացնում եմ էդ հոգեվիճակը

Ես էլ չնայած կին եմ, բայց լրիվ պատկերացնում եմ Տենց ժամանակ մենակ ուրիշ «գոզալը» կփրկի։ Էս օֆֆթոփ է՞ր

[Chuk]

որ համապատասխանում է պոեզիայի վերաբերյալ պարզունակ պատկերացումներին:
...Առաջարկվող ուղղումն անընդունելի է ոչ միայն իր բացարձակորեն կամայական բնույթի պատճառով, այլև այն, որ էապես իջեցնում է բանաստեղծության բովանդակությունը: Այդ առաջարկի կողմնակիցները երևի չեն նկատում, թե ինչքան է հասարակացվում, նույնիսկ գռեհկացվում բանաստեղծության սկիզբը, երբ «արևահամ բառի» հմայքն ու խորությունը փոխարինվում են «արևահամ բար», այսինքն՝ միրգ, պտուղ սիրելու պրոզայիկ իրողության արձանագրմամբ:

Վախ, Ջրբաշյան ջան, ի՜նչ սրտիցս էր

[Նաիրուհի]

Շարունակություն

Այսքան անառարկելի փաստարկներից հետո էլ բար-ի կողմնակիցները «զենքերը վայր չդրեցին»: Նրանց նոր առարկությունները շարադրված են Ռ. Իշխանյանի «Չարենցի լեզվի զարգացման շրջանները» հոդվածում:
Իշխանյանը համոզված է, որ Չարենցը նախապես գրած է եղել «արևահամ բար»: Եվ ահա ինչպես է նա հիմնավորում իր այդ պնդումը. «...Հազիվ թե Չարենցը սկզբնապես Հայաստանի արևահամ բառ գրած լինի՝ հայոց լեզու իմաստով, քանի որ այդ կապակցության մեջ բառ-ը ուժեղ չի խորհրդանշում լեզու իմաստը, և Հայաստանի լեզու ընդունված անվանում առհասարակ չկա, ինչպես որ սովորական չէ Ռուսաստանի լեզու, Վրաստանի լեզու և այլն: Սա, կարծում ենք, գլխավոր փաստարկն է հօգուտ բար-ի»:
Չենք ուզում մտնել այս տարօրինակ տերմինաբանական վեճի մեջ, բայց ակամայից հարց է ծագում. հոդվածագիրն արդյոք չի՞ շփոթում քնարական բանաստեղծությունը գիտական հոդվածի կամ լեզվաբանության դասագրքի հետ:
Այնուհետև Իշխանյանը մի ամբողջ նորահայտ լեգենդ է շարադրում այն մասին, թե ինչպես ի վերջո բար-ը վերածվեց բառ-ի: Նա գրում է. «ըստ երևույթին պետք է հավատալ Գ. Աբովի այն վկայությանը, ըստ որի 1922-ի ժողովածուի մեջ ձեռագրում եղած բար-ը վրիպակով բառ է տպագրվել, իսկ Չարենցը որդեգրել է այդպես անակնկալ հայտնված բառը իր բանաստեղծության համար»:
Բայց, նախ, այդ ի՞նչ վկայություն է, որո՞նք են նրա աղբյուրները՝ անհայտ է: Աբովի բավական ծավալուն հուշերը Չարենցի վերաբերյալ ընդգրկում են 1919-1925 թվականները, բայց այնտեղ այդ մասին որևէ խոսք չկա: Իսկ կողմնակի շուրթերից լսած լուրերը չի կարելի ոչ այդքան անվերապահորեն վերագրել Աբովին և ոչ էլ, մանավանդ, փաստարկ դարձնել գիտական լուրջ հարցի քննության ժամանակ: Եվ ապա, մեզ լավ հայտնի է, որ 1922 թ. սկզբին գտնվելով Մոսկվայում Չարենցն անձամբ հետևել է Երկերի երկհատորյակի տպագրությանը: Միքայել Մազմանյանը հիշում է. «Չարենցը տպարանից չէր հեռանում, սրբագրում էր, հետևում էր շարվածքին, տպագրությանը»:
...Ոչ մի հիմք չկա կարծելու, որ այնուամենայնիվ գրքում տեղ գտած տարրական բնույթի վրիպակների թվին է պատկանում նաև բառ-ը: Ընդհակառակը, հեղինակի անմիջական հսկողության պայմաններում բոլորովին հավանական չէ ենթադրել, թե վերլուծվող բանաստեղծության մեջ կարող էր սպրդել այդպիսի՝ իր բովանդակությամբ սկզբունքային և ձևով պարզունակ սխալ: Ահա թե ինչու պետք է առանց մնացորդի մերժել իբրև եղելություն ներկայացվող այս անհիմն վարկածը:
Առավել ևս մերժելի են այն հետևությունները, որ Իշխանյանն անում է Չարենցի ստեղծագործական աշխատանքի ընթացքի մասին՝ հենվելով միևնույն վարկածի վրա:
«Հավանական է նաև, որ Չարենցն անմիջապես համակերպված, ապա որդեգրած լինի այդ բառը: Իրոք, այդպիսի մի զորավոր հայրենասիրական բանաստեղծության մեջ եթե չի հիշատակվել հայության ամենաէական հատկանիշը և եթե վրիպակով հայտնված բառը, թեև լեզվաիմաստային ու հանգային որոշ խախտումների պատճառ է դառնում, բայց և յուրօվսանն վերացնում է ավելի լուրջ թերին,-այն պետք է որ ընդունվեր և որդեգրվեր Չարենցի նման բանաստեղծի կողմից: Այսպիսով, հայոց լեզվին տրվող Հայաստանի բառ անունն ամենահաաջողը չէ, բայց և ավելի լավ է, որ «Ես իմ անուշ»-ում հայոց լեզվի իմաստն այդ կերպ արտահայտվի, քան բոլորովին չլինի…»:
Այսպես, ուրեմն, մեր օրերի բանասերը շատ լավ գիտակցում է, որ «այդպիսի մի զորավոր հայրենասիրական բանաստեղծության մեջ» պետք է անպայման հիշատակվեր նաև հայոց լեզուն: Բայց բանից պարզվում է, որ դա նախապես չի գիտակցել ինքը՝ այդ բանաստեղծության հանճարեղ հեղինակը, և միայն գրաշարի պատահական սխալն է, որ օգնել է նրան՝ հասկանալու այդ տարրական պահանջը: Ահա թե մեծ բանաստեղծին ի՜նչ տարօրինակ դեր է հատկացվում այս ամբողջովին հորինված պատմությամբ, որը բար-ի տարբերակն ինչ-որ կերպ պաշտպանելու և «փրկելու» կողմնակի փորձ է:
...Մենք հատուկ չենք քննի բար-ն արդարացնելու համար բերվող «հանգաբանական փաստարկը». իբր թե, Չարենցը չէր կարող գրել բառ, քանի որ այն լավ չի հանգավորվում լարի, պարի, քարի կամ սարի հետ: Տաղաչափական տարրական գիտելիքների շփոթի վրա հիմնված այդ պնդումն արդեն հերքված է Պարտիզունու «Մի կարևոր ճշտում» հոդվածում:

[Լեո]

Ընտիր հոդված է: Լրիվ իմ սրտից է բխում: Երախտիքս եմ հայտնում հոդվածի հեղինակին՝ Էդ. Ջրբաշյանին:
Նաիրուհի, շնորհակալություն հոդվածը տեղադրելու համար:

[Whyspher Whisper]

Երթամ - ուրիշ գոզալների գիրկը դնեմ գլուխս տաք՝
Քո էդ անուշ, ազի՜զ տեսքով հարբած ըլիմ մինչև էգուց:

Երբ ինչ-որ մեկին էնքան ես սիրում, որ գրեթե սրբացնում ես, նրան որպես մարմնական էակ ընկալելը սրբապղծություն է դառնում, հետևաբար, միայն ուրիշների գիրկը կարող ես դնել գլուխդ:


Մի ուրիշ հարց տամ էլի, լուսավորեք, խնդրեմ, ինձ անգրագետիս, "բաՐ" ի՞նչ է նշանակում:

[Դարք]

"բաՐ" ի՞նչ է նշանակում:

պտուղ

[Նաիրուհի]

Եվս երկու դրվագ Ջրբաշյանի հոդվածից

Այս, թերևս բավականին ձգձգված, վեճն ավարտելուց առաջ չեմ կարող չմեջբերել արևահամ բառ-ին Հր. Քոչարի տված մեկնաբանությունը, որը ևս մեկ անգամ հիշեցնում է, թե ինչքան կարևոր տարր է այդ պատկերը բանաստեղծության ճիշտ ըմբռնման համար: Քոչարը գրում է. ««Արևահամ բառն եմ սիրում…»: Դա այն լեզուն է, որով մարդիկ սովորեցին խոսել Արարատյան շոգ դաշտում, որով երգեր երգեցին Գողթան գավառի գուսանները Արաքսի ափերին՝ արևախանձ ժայռերի մոտ»:

Այս բոլորը, ահա՛, մենք չպետք է տեսնենք բանաստեղծության մեջ, եթե հետևենք չարաբաստիկ բար-ի վարկածին: Չափից ավելի մեծ գին չէ՞ դա բանասիրական մի հորինված վեճի դիմաց (ընդգծումն իմն է-Ն.):
Եվ քանի որ այս հոդվածն սկզբից ևեթ քնարական-անձնական որոշ երանգ ստացավ, թող թույլ տրվի վկայակոչել մի փոքրիկ հուշ-դրվագ: 1967 թ. սեպտեմբերին էր, գրական աշխարհը պատրաստվում էր նշելու Եղիշե Չարենցի ծննդյան 70-ամյակը: Ի թիվս այլ գրքերի տպագրվում էր Չարենցի քնարական երգերի ժողովածուն, որը կազմել և խմբագրել էր Պարույր Սևակը: Պատահաբար իմացա, որ հրատարակչության մի ղեկավար աշխատող կարգադրել է Չարենցի բանաստեղծության մեջ բառ-ը դարձնել բար: Երբ նույն օրը գրականության ինստիտուտում հանդիպեցի Սևակին ու հայտնեցի նրան այդ մասին, նրա վերաբերմունքը եղավ անսպասելիորեն կտրուկ ու անզիջում: Իմ ներկայությամբ նա անմիջապես հեռախոսով կապվեց հրատարակչության հետ և հայտնեց, որ եթե բանաստեղծությունը տպագրվելու է այդ ուղղումով, ապա ինքը պահանջում է, որ գրքի վրայից հանվի իր՝ իբրև կազմողի և խմբագրողի, անունը: Գիրքը լույս տեսավ բառ ընթերցմամբ: Իսկ Պարույր Սևակը բանաստեղծություն հասկանում էր...

Հ. Գ. Ինքս թեև Սևակին հանճարեղ բանաստեղծ չեմ համարում, բայց համարում եմ հարգանքի արժանի բանասեր. Ջրբաշյանի վերջին նախադասության հետ համաձայն եմ… (Ն.)

[Whyspher Whisper]

Ուրեմն հաստատ "բաՌ"ը ավելի ճիշտ կլինի

[Դարք]

Ուրեմն հաստատ "բաՌ"ը ավելի ճիշտ կլինի

հոդվածը կարդա Նաիրուհու մեջբերած, այնտեղ մանրակրկիտ ձևով ապացուցված է, որ Չարենցը օգտագործել է բառ բառը, իսկ բարը սերմանվել է մեր մեջ տպագրական սխալի արդյունքում:

[Արևածագ]

Դա ձեր՝ կանանց, խելքի բանը չէ, օրինակ ես լրիվ պատկերացնում եմ էդ հոգեվիճակը

Զգացված եմ սիրալիր պատասխանի համար, բայց կցանկանայի քիչ ավելի հանգամանալից պարզաբանում լսել...