Ահա, հայերենում երկու ձայնավորների միջև Յ-ն գրվում ա միայն Ա-ից ու Ո-ից հետո׃Վանաձորցի Տղա-ի խոսքերից
Իրոք «դաժե»-ները անսպասելի էին մի մարդուց, որը բողոքում էր ռուսերենից փոխառություններիցմի տեղ դաժե էր օգտագործված
Չուկ, բարեկամ, իմ կարծիքով ծայրահեղությունների մեջ ես ընկնում׃ Ինչպես շատ ճիշտ նկատել ես, մեր ժամանակակից գրական լեզուն արհեստական ճանապարհով ստեղծված լեզու է՝ մի խումբ մարդկանց կողմից, վրայից էլ բռնաբարվել ա «սովետահայ» «լեզվաբանության» կողմից, ուստի բնական է, որ այն կենսունակության հետ կապված լուրջ խնդիր ունի׃ Բայց դա չի նշանակում, որ պետք է կրկնել Խաչատուր Աբովյանի սխալը և փողոցային լեզուն ընդունել որպես հիմնական և սկսել օգտագործել այն գեղարվեստական, պաշտոնական, գիտական կամ լրատվական ոլորտերում׃ Քո օրինակ բերած ԼԳՕ-ն մի կողմ թողած՝ արի չմոռանանք, որ
1, մեկ լեզվի սահմաններում գոյություն ունեն համապատասխա ոճեր, որոնք ունեն կիրառման համապատասխան ոլորտները׃
2, գրական լեզուն, խոսակցական լեզուն, բարբառն ու ժարգոնը նույն բաները չեն
3, Լեզուն /լեզուները/ միշտ շերտավորվել են՝ աշխարհագրական պրինցիպով ու սոցիալական պրինցիպով׃ Աշխարհագրական շերտավորումից ստեղծվել են բարբառները, խոսվածքները, սոցիալական շերտավորումից առաջացել են փողոցային ժարգոնը, տարբեր մասնագիտական ժարգոններ, գրական-գեղարվեստական լեզուն ու բարձրաշխարհիկ լեզուն׃ Ինչպես տեսնում եք՝ սեցիալական շերտավորման տակ միայն փողն ի նկատի չունեմ, այլ նաև կրթական մակարդակը, աշխատանքի բնույթը ևն...
Հիմա... արհեստականորեն ստեղծված լինելու պատճառով մեր գրական լեզվում ամեն ինչ խառնված է իրար, այն հարուստ է անիմաստ պատճենումներով, կրթական համակարգի թուլության պատճառով՝ պսեվդո-գրական, սխալ ձևերով, այն ճկուն չէ, անհանդուրժող է նորարարությունների նկատմամբ, թերանում է բառակազմության մեջ׃ Սրա պատճառով էլ թերանում է համապատասխան լեզվական ոճերի զարգացումը, ինչի պատճառով էլ շատ դեպքերում խոսակցական լեզուն ավելի հակվում է դեպի փողոցային ժարգոնը, որը իր հերթին արարատյան բարբառի հետ էդքան էլ շատ առընչություններ չունի... Պետք է գրական հայերենին ճկունություն հաղորդելու խնդիրը լուծել, այսինքն թույլ տալ, որ այն իր հունով զարգանա ու չմնա մի քանի ժանգոտած ակադեմիկոսների վերահսկողության տակ׃ Պետք է լեզվաբանական նոր մոտեցումներ ձևավորել, պետք էն ադեկվատ երիտասարդ մասնագետներ, պետք է կրթական համակարգը բարելավել, այլ ոչ թե «рубить сплеча» Խ. Աբովյանի նման ու թողնել որ ամեն մեկը իրա քուչի ժարգոնով ու «պանյատներով» կամ իրա գեղի բարբառով նախագահական ճառ կարդա կամ հեռուստատեսությամբ լուրեր ներկայացնի׃
Ինձ էլ դուր չի գալիս, որովհետև ֆորմալ լոգիկայի տեսանկյունից սխալ դատողություն է׃ Կարծում էմ՝ սա պազ է׃
Այ բարեկամ ջան, որտեղի՞ց ես նման բան վերցրել... Դեռ հին Հռոմի ժամանակներից գրամմատիկները տարբերել էն latinitas vulgaris ու latinitas classica. Լեզվի բնական պրոցեսներից է վերնախավի ու ստորին խավի լեզվական ոճերի տարանջատումը, ու պարզ է, որ հիմնական, պաշտոնական, գրական լեզուն սկսվում է համարվել վերնախավի լեզուն... Որիշ բան, եր մենք մեր երկրում էսօր վերնախավ չունենք... տնազը մենակ /էլ չեմ ասում «վերնախավի» տակավին անգրագետ որոշ ներկայացուցիչների մասին/
Եվս մի անհիմն պնդում׃ Լեզվաբանության համար լեզուն լեզու է՝ մեռած թե կենդանի׃ Ուսումնասիրության առարկա է ուղղակի׃Լեզվաբանությունը, լեզու ասելուվ, նկատի ունի մենակ ու մենակ կենդանի,«խոսակցական» լեզուն, բարբառը (չեմ հասկանում, լեզուն ո՞նց կարա խոսակցական չըլնի, եթե խոսքը ինչ-որ մեռած լեզվի կամ մաթեմատկական լեզվի մասին չի):
գրաբառի հնչյունների ու լեզուների մեռնել - չմեռնելու հաշվով նույն տեղում, մի օրինակով էի ուզում ասել׃ Արդեն 6-րդ 7-րդ դարերից լատիներենը ո՛չ վուլգար, ոչ կլասիկ, որպես ժողովրդական լեզու չէր օգտագործվում, բայց մինչև 17-րդ դարը լատիներեն գրում ու խոսում էին համալսարաններում, եկեղեցիներում׃ Այդ ընթացքում՝ շուրջ 1000 տարի այդ լեզուն ոչ միայն չմեռավ, այլև զարգացավ, նրա բառապաշարը հարստացավ նոր բառերով, տեղի ունեցան քերականական փոփոխություններ׃ վաղ միջնադարից «մեռած» համարվող լատիներենը էնքան կենդանի էր, որ արդեն ուշ միջնադարում ձևավորվեց էսպես կոչված «միջնադարյան լատիներենը»՝ արխայիկ, դասական և ուշ լատիներեն տարբերակների կողքին׃ ՈՒ միջին դարերում լատիներենի արտասանությունն էլ փոխվեց, բայց դա համալսարանների ուսանողներին, պրոֆեսորներին ու հոգեվորականներին չէր խանգարում խոսել այդ լեզվով׃գրաբարի արտասանությունը մեզ շատ քիչ ա հայտնի ու էտ արտասանությունը լրիվ ա տարբեր մէր էսօրվա բոլոր-բոլոր բարբառների արտասանությունից, ու եթե նույնիսկ բոլորս գրաբարը մի հրաշքով սովորենք էլ, արտասանությունը գրաբարյան չի լինի, բոլորովին չի լինի:
Չգիտեմ՝ որտեղից ես նման «աքսիոմ» «պեղել»׃ Երկու և ավելի լեզուների միաձուլումից նոր լեզուների առաջացման բազում օրինակներ կան, հենց նույն ֆրանսերենը׃գիտական լեզվաբանությանը հայտնի է, որ էրկու կամ ավել բարբառն իրար ձուլելու ու սրանցից մի ինչ-որ «միջին» լեզու սարքելու ոչ մի ձեվ, ոչ մի հնար չկա: Հակառակը, լեզվաբանությունը աքսիոմ ա համարում էն փաստը, որ եթե էրկու բարբառ ինչ-որ ձեվով իրար հանդիպեն, սրանցից մեկն անպայման համարյա անհետ մեռնում ա:
Զզվում եմ հայ ժուռնալիստների լեզվից׃ Բայց դա չի նշանակում, որ միակ այլընտրանքը «քուչի հայերեն»-ն է׃ Էլ չեմ ասում, որ վիճալի է. կարելի՞ է որևէ հեղինակի ոճն ընդօրինակել թե չէ׃ Քո հիշատակած պարոդիստների գոյությունն իսկ ապացուցում է, որ կարելի է׃Ու քանի որ գրողների ոճը սովորելն անհնար ա, ուզում են, որ սաղ էլ խոսան ժուռնալիստների տգեղ ու տափակ ոճով, հենց իմանալով, թե սա լեզու յա, ու սիրուն լեզու յա:
Պահանջում եմ ներկայացված վիճակագրական տվյալների աղբյու՛րը׃Ավելին՝ սաղ Հայաստանում ու նույնիսկ աշխարում երեվի չըլնի մեկ-էրկու տասնյակ մարդ, ով մեր գրական կոչվածը մայրենի լեզվի պես գործածի:
կրկնում եմ՝բարբառ ու ժարգոն պետք չի խառնել իրար׃ եթե որոշ «խելոք» լեզվաբաններ դա անում են, չի նշանակում, որ մենք էլ պիտի անենք ու սխալ եզրահանգումների գանք׃Մեր լեզվաբանությունն ասում ա, թե «մեր գրական լեզուն հետևում է Արարատյան Բարբառին»: Սա մեր լեզվաբանության մեծագույն ստերից մեկն է, որովհետև մեր գրական լեզուն վարվում է ճիշտ հակառակ ձեվով: Մեր գրական լեզուն, բացառությամբ Խաչատուր Աբովյանի գրվածքների, ոչ միայն չի հետեվում Արարատյան բառբառին, այլ խորշում ու խրտնում է Արարատյան բարբառից ու իր ամբողջ կարողությամբ աշխատում ա` շեղվի Արարատյան բառբառից, որ խիստ տարբերվի բառբառից, որովհետեվ գրական լեզու կոչվածի ջատագովները կարծում ու հայտարարում են, թե «Յերեվանի բառբառը ժարգոն ա, զզվելի յա, կոպիտ ա, «ժողովրդախոսակցական» կամ «խոսակցական» լեզու յա:
Համաձայն եմ, որ շատ հիմարավարի արված փոխառություններ ու պատճենումներ ունենք, բայց օրինակի հետ համաձայն չեմ׃ Անգլերենում էլ կա First, Second, Third... (առաջին երկրորդ, երրորդ) ու Number one, Number Two, Number Three /համար մեկ, համար երկու, համար երեք/, ինչպես նաև դասական թվականներ կան բոլոր լեզուներում׃ Ես ուղղակի էդ «թիվ» ասածին եմ դեմ, գտնում եմ, որ «համար»-ը ավելի «հարմարավետ» է׃Օրինակ` սրանից մի էրկու տասնամյակ առաջ, մի ինչ-որ արեվմտահայ անգլերենի number 5-ի պես արտահայտությունը «թարգմանեց» «թիվ 5», որտեվ իր տգիտության պաճառով ողղակի չգիդեր, որ անգլերեն number-ը համ «թիվ» ա նշանակում, համ «համար», ու որ number 5-ի հայերեն միակ ու ճիշտ համարժեքներն են` «հինգերորդ» կամ «հինգ համարի» ձեվերը: Ու հիմա մեր թիթիզ քաղքենիները մեծագույն կայֆով ասում են` «թիվ մեկ դպրոց, թիվ հինգ շենք» և այլն, փոխանակ հայերեն խոսան ու ասեն`«առաջին դպրոց, հինգերորդ շենք» և այլն, ու հետն էլ մտածում են, թե ճիշտ ու ճիշտ Մաշտոցի պես են խոսում: Հազար ափսոս, բայց սրա պես օրինակները շատ-շատ են:
Արարատյան բարբառով տենց բան չեն ասում, վերջերս առաջացած ինչ-որ մառազմ է դա՝ ինձ հայտնի բոլոր լեզուների քերականական տրամաբանությանը հակասող׃ «Ուզում եմ խաղալ»-ը ռուսերենի հետ ոչ մի կապ չունի׃ «Ուզում եմ» ստորոգյալը ուղիղ խնդիր է պահանջում՝ ի՞նչ անել - խաղալ, այսինքն անորոշ դերբայ, ոչ թե ըղձական եղանակի ինչ-որ անհասկանալի խաղամ׃ Բոլոր իմ իմացած հնդեվրոպական լեզուներով էդպես է, Արարատյան բազմաչարչար բարբառում լուսնի՞ց էդ խաղամ-ը հայտնվեց...Երկրորդ օրինակը: Արարատյան բառբառով ասոմ են` «ուզում եմ խաղամ, կարամ էթամ» և այլն, բայց գրական ոճերը, հետեվելով ռուսերենից արած սխալ պատճեներին, ասում ու գրում են. «ուզում եմ խաղալ, կարող եմ գնալ»
Այ «կարամ»-ի ու էթալ-ի հետ համաձայն եմ, կյանքի իրավունք ունեցող ձևեր են׃ Առաջինը՝ «կարամ-կարաս-կարա-կարանք-կարաք-կարան» -ը իր տրամաբանությամբ շատ ավել׃ի մոտ է հնդեվրոպական լեզուներին, մեր գրաբարին էլ՝ «կարիմ-կարիս-կարի-կարիմք-կարին»׃ Մինչդեռ «կարող եմ»-ը «հյուսիսափայլցիների» կողմից ստեղծված արհեստական ձև է׃ Նույնկերպ «կարենալ», ոչ թե՝ «կարողանալ»׃ Հռոմեացիները նույնպես ասում էին possum, ոչ թե potens sum׃ Անգլերենում էլ կարենալու ու կարող լինելու հստակ տարբերությունը կա՝ I can, I am able.
Պրոֆեսոր Տոլկիենն արել է էդ բանըԱշխարում հլը ոչ մի գրող ոչ միլեզու չի ստեղծե ու չի էլ կարա ստեղծի/սա կես-կատակ, կես-լուրջ/
Անպայման չի, արդեն բերել եմ օրինակ׃երբ էրկու լեզու դեմուդեմ են դուս գալի իրար, սրանցից մեկն ուղղակի մեռնում կորում էթում ա
Օրինակ՝ մեր բարբառներն ու Էրեվանի բարբառն էսօր «հագել» են իրար, ու բարբառները մոտ 100 տարի յա, ինչ արդեն փոխվում են: Բայց սկզբում բարբառները փոխվում էին ռադիոյի, դպրոցի, մամուլի ու գրականության միջնորդությունով, ինչի ազդեցությունը շատ էր թուլ, ու էս փոփոխություններն աննկատելի էին. փոխվում էին բարբառների հնչունները, մեկ էլ՝ Էրեվանի բարբառի առանձին բառերը սպանում էին բարբառների նույն իմաստով բառերն ու բռնում դրանց տեղը:
Մասնավոր դեպքեր են׃Իսկ երբ Էրեվան էթալ-գալը հեշտացավ, գյուղերի մանուկներից շատերը, ծնողների հարկադրանքով անցան իբր «գրական լեզվով» խոսելուն, չնայած սրանք խոսում են հենց Էրեվանի բարբառով: Հիմա հարց եմ տալի. Բացի Էրեվանի բարբառից, մեր բարբառներից հեչ մեկը գոնե մի քիչ ազդե՞լ ա Էրեվանի բարբառի վրա, խառնվե՞լ ա Էրեվանի բարբառին, փոխե՞լ ա Էրեվանի բարբառի քերականությունը: Իհարկե՝ չէ:
Բա «մերսի»-ն, բա «ասել է թե»ն բա «դուշ»-ը /չնայած վերջինս ռուսերենից էլ կարող է անցած լինել/՝ սրանք հայրենադարձներից են մտել մեր լեքսիկոն׃1946 թվին ու դրանից հետո լիքը արտասահմանի հայ բերին Էրեվան, ու սրանց մեծ մասը խոսում էր արեվմտահայերենով: հմի ի՞նչ, էս արեվմտահայերենն ազդե՞ց Էրեվանի բարբառի վրա
Չէ, էլի տրամաբանական սխալի միջոցով ես գալիս նման եզրահանգման׃Լեզուների իրար վրա ազդելու էս տեսությանն ասում են՝ սուբստրատի տեսություն, բայց բերածս ու բազմաթիվ ուրիշ օրինակ ցույց ա տալի, որ սուբստրատի տեսությունը սուտ ու սխալ ա
Կարճ ասած׃ Համաձայն եմ, որ մեր գրական կամ՝ «գրական կոչվող» լեզուն լիքն է թերություններով, դրանցից շատերի մասին ասեցի׃ Համաձայն եմ, որ մասնավորապես գեղարվեստական ստեղծագործություններում /գրքերում, ֆիլմերում/ գործածվող լեքսիկոնը շատ դեպքերում պիտի ավելի «կենդանի» լինի׃ Համաձայն եմ , որ շատ լարգրողներ աբսուրդ հայերենով են գրում, համաձայն եմ, որ հայոց լեզվի ուսուցիչների մեծ մասի գիտելիքները մեր լեզվի մասին ողորմելի են ուղղակի, իսկ մտածելակերպն ու լեզվամտածողությունը մասնավորապես՝ սահմանափակից սահմանափակ׃ Համաձայն եմ էլի շատ բաների հետ քո գրածներից, ինչի հետ համաձայն չեմ՝ հատուկ նշել եմ׃
Մեջբերել
Խնդրում եմ գրառումս ընդունել այս վերապահումով׃ Ցավոք էլ չեմ կարող խմբագրել
), բայց հաստատ գիտեմ, որ իր հարստությամբ ու հնչեղությամբ չի զիջում շատ ու շատ բարբառների: Ես աչքերս բացել եմ ու լսել եմ այդ բարբառը, առաջին բառերս ասել եմ այդ բարբաով, խոսել ու շարունակում եմ խոսել այդ բարբառով: Երբեք չեմ ամաչել իմ բարբառից: Իմ մտքերը կարողանում եմ 100 տոկոսով առանց որևէ տեղ բառերի պակասից խեղճանալու արտահայտել: Ես սիրում եմ իմ բարբառը, կպահեմ իմ բարբառը ու անպայման կփոխանցեմ իմ հետնորդներին: Բայց...
:
Էջանիշներ