Օտարալեզու բառերի տառադարձություն

[Rhayader]

Ընդհանուր առմամբ, որոշ անգլերեն բառեր թարգմանվելու փոխարեն տրանսլիտերացվում են հայերեն (հնչյունային համարժեքներով են փոխարինվում), ինչը հաճախ վիճելի կետեր է առաջացնում (Էյնշտեյն-Այնշտայն, Ֆրեյդ-Ֆրոյդ և այլն):

Նախ՝ անդրադառնամ տ-թ տրանսլիտերացիային, որի խնդիրն առավել ցավոտ է: Ռուսերենը չունի թ հնչյուն (ինչպես անգլերենը չունի տ հնչյուն), ինչի պատճառով սովետական շրջանում տրանսլիտերացված բառերում խուլ բաղաձայնն էր կիրառվում (տ), իսկ հետսովետական ռեակցիոն շրջանում, ռուսերենից կարծես հեռանալու նպատակով, կիրառվում էր անգլիական թ-ն՝ ձայնեղ խուլ բաղաձայն: Ինչևէ, իրականում տ-թ տրանսլիտերացիան ավելի բարդ է, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից:

Ընդհանուր առմամբ, եթե նայենք անգլերենի ծագումնաբանական տեսանկյունից, կտեսնենք այդ երկու հնչյունները թե՛ հույների մոտ (տաու-թետա), թե՛ սկանդինավյան լեզուներում (տեյվազ-թունոր): Հունական երկու աստվածուհիների անունների օրինակի վրա պարզ է դառնում, թե ինչպես են անգլերեն տրանսլիտերացվում հունական տաուն ու թետան. Θέτις` Thetis, Թետիս, ու Τηθύς` Tethys, Տեթիս: Ակնհայտ է դառնում, որ հունական թետան, հայերեն համարժեքը՝ թ, անգլերենում հնչյունափոխվում է th բաղաձայն հնչյունին (իր երկու տարբերակներով, ձայնեղ ð-ն ու անձայն θ-ն): Նույնը տեղի է ունենում Þ թեյվազ ու T տունոր հին սկանդինավյան հնչյունների հետ (Thor - Týr): Հունական դիցաբանության հետ ես ծանոթացել եմ ռուսական աղբյուրներից, որոնց հեղինակները... թ հնչյունի բացակայության պատճառով նույնացրել էին Թետիս ու Տեթիս աստվածուհիներին, հայ թարգմանիչներն էլ ընդամենը Тетис բառի առաջին Т-ն Թ էին դարձրել:

Տեսնելով, թե ինչ տրամաբանությամբ են անգլերենում տրանսլիտերացնում հունական ու նորդական Տ ու Թ հնչյունները, կարող ենք հետևություն անել, թե ինչպես է պետք անգլերենից տրանսլիտերացնել T ու Th հնչյունները: T=Տ, Th=Թ:

Ֆրեյդի ու Էյնշտեյնի խնդիրն ավելի բարդ է: Ռուսերեն դրանք փոխանցվել են գրելաձևից ենթադրված տրանսլիտերացիայով, հայերեն մտել ռուսերենից: Ֆրոյդ ու Այնշտայն գրելաձևերի կողմնակիցները, որպես արգումենտացիա բերում են, որ նախնական լեզվով դրանք այդպես են արտասանվել: Հակափաստարկ՝ ֆիններն իրենց երկիրն անվանում են Սուոմի, հնդիկներն իրենցը՝ Բհարատա, վրացիներն իրենցը՝ Գեորգիա: Ինչևէ, մենք դրանք անվանում ենք այլ լեզուներից փոխառած կամ հնուց ձևավորված անուններով՝ Ֆինլանդիա, Հնդկաստան, Վրաստան: Անձամբ իմ կարծիքով, այս հարցին կարելի է առավել ճկուն մոտենալ ու երկու տարբերակն էլ ճիշտ համարել:

Իհարկե, ես լեզվաբան չեմ, ու հետաքրքիր կլիներ մասնագետ լեզվաբանի կարծիք լսել այս հարցի շուրջ:

[Rammstein]

Շնորհակալություն թեմայի համար, Ռայադեր: Նման թեմա վաղուց էի ուզում բացել:

Ես էլ լեզվաբան չեմ, բայց ունեմ իմ տեսակետը: Համարում եմ, որ էն բառերը, որոնք արդեն ունեն հստակ գրելաձեւ, չարժե փոխել: Օրինակ` ակումբում հանդիպել եմ «սիգարեթ» գրելաձեւը, բայց էդ բառը վաղուց կիրառվում ա «սիգարետ» տարբերակով: Կամ հանդիպել եմ «մոնոլիթ» գրելաձեւը, որը կիրառվում ա «տ»-ով տարբերակով (չնայած` էս բառի հայերեն տարբերակն էլ կա` «միաձույլ», բայց բայց «մոնոլիտ» գրելուց միշտ «տ» եմ հանդիպել): Նույն շարքից` Յունիքոդ, որը միշտ հանդիպել եմ «կ»-ով, առավել եւս, որ ունենք «կոդ» բառը: Եւ այլն:
Սրանց, կարծում եմ, չարժե ձեռք տալ:

Ինչ վերաբերում ա անուններին. օրինակ` Այնշտայնի ազգանունը, հիշում եմ, դպրոցական ֆիզիկայի գրքում հենց Այնշտայն էր գրած: Գուցե Էյնշտեյն տարբերակը ավելի տարածված ա, բայց քանի որ երկու տարբերակն էլ կիրառվում են, նախընտրում եմ օրիգինալը` Այնշտայնը: Առավել եւս, որ «Էյնշտեյն» տարբերակը ոչ թե տառերի պակասի հետեւանք ա, այլ սխալ կարդալու:

Հետո, եսի՞մ, ինձ թվում ա պիտի մի քիչ նենց լինի, որ հայերենի նման հնչի: Իսկ էդ որ բոլոր t-երը «թ» են սարքում, p-երը «փ» են սարքում, k-երը «ք» են սարքում, մի թեսաք շաթ արհեսթաքան ա, հեչ հայերեն չի հնչում:

[Շինարար]

Նախ՝ անդրադառնամ տ-թ տրանսլիտերացիային, որի խնդիրն առավել ցավոտ է: Ռուսերենը չունի թ հնչյուն (ինչպես անգլերենը չունի տ հնչյուն), ինչի պատճառով սովետական շրջանում տրանսլիտերացված բառերում խուլ բաղաձայնն էր կիրառվում (տ), իսկ հետսովետական ռեակցիոն շրջանում, ռուսերենից կարծես հեռանալու նպատակով, կիրառվում էր անգլիական թ-ն՝ ձայնեղ խուլ բաղաձայն: Ինչևէ, իրականում տ-թ տրանսլիտերացիան ավելի բարդ է, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից:

Մեր մամուլը մի սարսափելի սովորություն ունի հիմա: Ռուսերենից հատուկ անունները թարգմանելիս բոլոր տ-երը թ ա դարձնում, կ-երը ք և այլն, տենց Կադաֆին մարդկանց թեթև ձեռքով Քադաֆի դարձավ, Կատարը՝ Քաթար, որ սովետի վաղտից Կատար ա եղել, մնում ա Կահիրեն էլ Քահիրե սարքեն ու պրծնենք, մինչդեռ Կատարն ու Կադաֆին նույն Կ-ով են, ինչ Կահիրեն, որ հայերեն ավելի շուտ Ղ կդառնա, ինչպես Կուրանը Ղուրան է դառել, քան Ք: Ես Ֆեյսբուքում մի լրատվամիջոցի նյութի տակ քոմենթ արեցի, ինձ անգրագետ անվանեցին ու դավայ-դասվիդանյա ասացին, այսինքն՝ լսել էլ չեն ուզում որևէ դիտողություն: Արաբագիտության ամբիոնն էր համալսարանի մի հսկայական ցանկ պատրաստել էսպիսի սխալ տառադարձումների, ուզում էին ուղարկեն լրատվամիջոցներին, տենց էլ չիմացա՝ ինչ եղավ:

[Արէա]

Շնորհակալություն բացատրության համար

Իմ ուսանող տարիներին պոլիտեխնիկում մի ամբիոն կար, անունը լրիվ չեմ հիշում, բայց "քոմփյութերային" բառ կար անվանման մեջ: Էդ ամբիոնում սովորող ընկերներ ունեի, ամեն անգամ կռիվ էի անում հետները, թե իրենց ամբիոնի անունը սխալ է, պետք է լինի, եթե ոչ համակարգչային, ապա գոնե կոմպյուտերային: Ինձ կոմունիստ էին ասում, իբր դու ինչ ես հասկանում նորագույն տեխնոլոգիաներից, ես էլ ինձ մեջից ուտում էի, բայց չէի կարողանում ապացուցել թե ինչու "քոմփյութեր"-ի փոխարեն պետք է "կոմպյուտեր" լինի

[Գալաթեա]

Նմանօրինակ դեպքերից ինձ ամենաշատը ՊրաՀա-ն ա տապալում:
Ինչի ախր, ինչի՞՞՞՞

[One_Way_Ticket]

Նմանօրինակ դեպքերից ինձ ամենաշատը ՊրաՀա-ն ա տապալում:
Ինչի ախր, ինչի՞՞՞՞

Որովհետև չեխերեն Պրահա է:

[Գալաթեա]

Որովհետև չեխերեն Պրահա է:

Հա ինչ անենք:
Չեռնոգորիան էլ չեռնոգորիերեն Չեռնոգորիա ա: Ինչի՞ են Մոնտենեգռո ասում:

[Malxas]

Որովհետև չեխերեն Պրահա է:

Չեխերեն լեզվում H տառը կարդացվում է գ :
Դժվար է ասել, թե որն է ճիշտ: Ֆրանսերենով էլ Պաղի է, բայց մենք առանց մեզ վատ զգալու Փարիզ ենք ասում:

[Freeman]

Ընդհանուր առմամբ, եթե նայենք անգլերենի ծագումնաբանական տեսանկյունից, կտեսնենք այդ երկու հնչյունները թե՛ հույների մոտ (տաու-թետա), թե՛ սկանդինավյան լեզուներում (տեյվազ-թունոր): Հունական երկու աստվածուհիների անունների օրինակի վրա պարզ է դառնում, թե ինչպես են անգլերեն տրանսլիտերացվում հունական տաուն ու թետան. Θέτις` Thetis, Թետիս, ու Τηθύς` Tethys, Տեթիս: Ակնհայտ է դառնում, որ հունական թետան, հայերեն համարժեքը՝ թ, անգլերենում հնչյունափոխվում է th բաղաձայն հնչյունին (իր երկու տարբերակներով, ձայնեղ ð-ն ու անձայն θ-ն): Նույնը տեղի է ունենում Þ թեյվազ ու T տունոր հին սկանդինավյան հնչյունների հետ (Thor - Týr): Հունական դիցաբանության հետ ես ծանոթացել եմ ռուսական աղբյուրներից, որոնց հեղինակները... թ հնչյունի բացակայության պատճառով նույնացրել էին Թետիս ու Տեթիս աստվածուհիներին, հայ թարգմանիչներն էլ ընդամենը Тетис բառի առաջին Т-ն Թ էին դարձրել:

T-ի ու th-ի հետ կապված հունական ծագում ունեցող բժշկական տերմիններում ու դեղերի անվանումներում էլ ա th-թ, t-տ: