Մարտարվեստային հուշեր

[Leo Negri]

Տեսարան 1 – Blood Sport

90-ականների ամենասկզբերն էր, ես` 6-7-8 տարեկան: Ազգային հեռուստատեսությամբ կարատեի դասեր էին ցույց տալիս, եթե չեմ սխալվում, ամեն շաբաթ-կիրակի: Սպիտակ դոգիներ հագած մարդիկ շատ խրոխտ դեմքերով հարվածում էին օդին: Մեկ մեկ խրոխտ մարզիչը հերթական շարժումն էր ցույց տալիս հեռուստադիտողներին, կամ հերթական դիրքը /կիբա դաչի, օսսսս/, ու ամեն ինչ շարունակվում էր նորովի: Ես հեռուստացույցի դեմը նստած նայում էի: Սպիտակ շորավոր մարդիկ ինձ առանձնապես չէին հետաքրքրում: Բայց իրանց հայ բույից հետո /րեյյյյյ!!!!/ հաղորդումը եզրափակվում էր կարատե կինո ցույց տալով /կես-կես ժամանոց հատվածներով` տենց մի կինօն մի իրեք հաղորդում հերիքում էր/: Կինոները, ի տարբերություն սպիտակշորավորներից, իմ հետաքրքրության անմիջական առարկան էին:

Էդ վախտ տեսա Վանդամմի Blood Sport-ը: Խիստ տպավորված էի մնացել: Նամանավանդ երբ նենգ Բոլո Յանգը Վանդամմի աչքերին նենգ փոշիա լցնում, Վանդամմը կուրանումա, հիշում յուր ուսուցչին, ու կույր կույր կռվելով Բոլո Յանգի ջարդը տալիս: Փոքր էրեխու համար` խիստ տպավորիչ:



Ուրիշ կինոներ էլ էին ցույց տալիս`գլխավոր դերերում Բրյուս Լի, Գորդոն Լիու, ջահել Ջեքքի Չան ու Ջեթ Լի, Չաք Նորրիս, նման ժողովուրդ: Ուրիշ կինոներն էլ էի հափշտակում, բայց դե առաջին տենց խորը տպավորություն վրես գործելա Blood Sport-ը ու կինոթատրոնում տեսած Double Impact-ը` էլի Վանդամմի ու Բոլոյի մասնակցությամբ:

Էդ վախտերով մի անգամ կպռճկվեցի պապային` բա ովա Բրյուս Լիից ուժեղ: Պապան ասեց Օյաման` չգիտեմ, թե որտեղից էր լսել: Մասուտացու ''Աստծո Ձեռք'' Օյամայի լուսանկարը տեսա շատ շատ ավելի ուշ: Իսկ դե էդ վախտ թվում էր` արտաքնապես Բրյուս Լիի նման մեկնա, ուղղակի ավելի ուժեղ:

[Leo Negri]

Տեսարան 2 - Գիրքը

Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում թերթերի կրպակում տեսա "Каратэ, Ушу" հպարտ անվանմանբ գիրքը, ու սկսեցի անխնա նվնվալ` բա ուզում եմ: Գիրքը նենց ոչինչ թանկ արժեր, բայց դե վերջը նվնվոցները հասան իրանց նպատակին, ու ես դարձա հպարտ անվանմամբ գրքի հպարտ սեփականատեր: Գիրքը հայկական հեղինակների էր, գրված ռուսերեն, ու ամենայն հավանականությամբ անխնա թխած ինչ որ ռուսական աղբյուրից: Ինքը էրկու մասից էր` առաջին մասում խիտ տեքստ էր գնում, երկրորդ մասում տեքստի համապատասխան նկարներ: Հասկանալ, թե որ տեքստը որ նկարների համարա, գրեթե անհնար էր, տեքստից ամեն անգամ դեպի նկարներ թերթելը առավել ևս, բայց դե մեկա` ես ամենաերջանիկ մարդն էի, ու էրեխայավարի փորձում էի կրկնել գրքի միջի նկարածը: Ստացվում էր նուրբ ասած վատ, բայց ես վճռական էի տրամադրված:
Արջևում դպրոցն էր:



(նկարի վրա` Բրյուս Լին սեփական աշակերտ, բասկետբոլիստ Կարիմ Աբդուլ Ջաբարի հետ` Game of Death ֆիլմի նկարահանման ժամանակ)

Մի քանի տարի անց, արդեն 90ականների վերջի մոտ, երբ մարտարվեստային գրադարանս մի քիչ ավելի ընդարձակ էր, իսկ ես` մի քիչ ավելի պարապած, մի քանի գիշեր նվիրեցի գրիչով գրքի մեջ նշումներ անելուն` թե որ տեքստը որ էջի համարա: Գիրքը, եթե չեմ սխալվում, մինչև հիմա պիտի որ տանը լինի` դժվարընթեռնելի ձեռագրով, քառակուսի տետրի թղթից սարքած կազմով ու տեղ տեղ կարատեիստների հարթ դեմքերին գրիչով ավելացրած սմայլիկներով:

[Leo Negri]

Տեսարան 3 - Թաեքվոնդո

Առաջին թե երկրորդ դասարան էի: Դպրոցում, որում մաման ռուսերենի ուցուցչուհի էր աշխատում, ինչ-որ մեկը կպցրել էր քսերոքսով արած թաեքվոնդոյի գովազդ: Գովազդի վրա մարդիկ ոտքերը գլխից վեր էին բարձրացնում, ու նկարագրվում էր, թե ինչ թունդ բանա թաեքվոնդոն, ու ով գիտի ինչ օգտակարա աճող օրգանիզմների համար: Մաման որոշեց ինձ տանի: Մարզադահլիճը ռայկոմի կոմերն էր, ինչ որ դպրոցի ֆիզկուլտդահլիճ: Պարապմունքներից գրեթե բան չեմ հիշում՝ բացի նրանից, որ վազում էինք, ժիմ անում, կանգնած տեղը օդին բռունցքով խփում, պատկերացնելով, որ խփում ենք ամենաչսիրած թշնամուն /հայաթի էրեխեքից մեկին էի պատկերացնում, ահամ/, ու որ ինձանից մեկուկես տարի մեծ ընկերս, որի մայրը նույնպես որոշել էր տղային տա պարապմունքի, ամեն ինչ ինձանից անհամեմատ լավ էր անում: Մեկ էլ հիշում եմ՝ շատ հավես սպորտային հագուստ ունեի, դուրս շատ էր գալիս: Թաեքվոնդոյի հագուստ չէր, չէ՝ ընդհանրապես խմբում նման ճոխություն քչերը ունեին: Բայց դե շատ լավն էր, վրեն կապիկ էր նկարած թե էլի նման մի բան:



Թաեքվոնդոյի գնալը տևեց մի քանի ամիս: Թե որն էր դադարեցնելու պատճառը, բացարձակապես չեմ հիշում, բայց դե ոնց քցում բռնում եմ, առաջին մարտարվեստս էդ էր: Ապագայում վերադառնալու էի թաեքվոնդո, բայց դե դրա մասին քիչ անց:

[Leo Negri]

Տեսարան 4 — Կյոկուշինկայ

Մոտ չորրորդ դասարանում փոխեցի դպրոցը, 132 Իսակովի անվանից` 84 Աբովյանի անվան: Աբովյանի անվան դպրոցում գործում էր ընկեր Լյովայի կարատեի խմբակը: Կարատեն կյոկուշինկայ էր` ասելա թե նենց ոչինչ բիրտուկոպիտ: Ընկեր Լյովան յուր բիրտուկոպիտ բեղավոր ասսիստենտի հետ էրեխեքին քրտնաքամ էր անում, գլխավորապես ստիպելով ամեն հինգ րոպեն մեկ բռունցքերի վրա ժիմ անել: Սովորացնում էր ձեռքով խփել, ոտքով խփել, ճիշտ քայլել, որոշ առաջ անցած բարձր դասարանցիների նույնիսկ տարրական կատաներ էր տալիս: Էդ վախտ լույսերը դեռևս լավ օրվա չէին, ու հաճախ ձմռանը փոխվում էինք ու պարապում մթության ու ցրտի մեջ: Պետքա նշել, որ ես ու եղբայրս ավանդաբար խմբի պոչում էինք, հեչ լավ չէր ստացվում արածներս: Բայց դե շատ էր դուրներս գալիս:



Էդ ամենը ավարտվեց անախորժավարի: Մի անգամ պարապմունքից առաջ ավագ աշակերտներից մեկը ասեց, որ մարզիչը էլ չի ուզում, որ եղբորս հետ պարապմունքի գանք: Բացառված չի, որ վաղ դեռահասային կատակ էր, ու մարզիչը դրա մասին տեղյակ էլ չէր, բայց դե խիստ մանթո վիճակում եղբորս հետ հետ էկանք տուն` բողոքելու: Մերոնք պարզեցին, ինչումնա հարցը, ու չնայած մարզիչը մեծահոգաբար թույլ տվեց վերադառնալ պարապմունքի, ընդհանուր ընտանեկան որոշում ընդունվեց ընկեր Լյովայի մոտ էլ չպարապել: Պապան էլ որոշ ժամանակ անց որոշեց գտնել Երևանում ամենաթունդ կարատեի տեղը ու մեզ տալ ընդեղ:

Տենց եղբորս հետ ռաստ էկանք “Տիգրան Մեծ” ակումբին: Որը իրոք շատ թունդ տեղ էր:

[Leo Negri]

Տեսարան 5 - Տիգրան Մեծ

"Տիգրան Մեծ" ակումբը Հայաստանի Թաեկվոնդոյի Ֆեդերացրայի կազմում Դինամո մարզահամալիրում տեղաբաշխված ակումբ էր: Կարելիա համարել, որ իմ առաջին լուրջ պարապելու տեղնա էղել - առաջին էրկուսը ավելի շատ հետսովետական կարատե-բումի ալիքի վրա բարձրացած տեղեր էին` ասելա թե ամենայն հավանականույամբ մարզիչները իրենք չունեին մարզելու համար անհրաժեշտ կվալիֆիկացիաներ: Թե ինչքանա լուրջ` հասկացա հենց առաջին պարապմունքին, երբ դարձա թաեքվոնդոյի դոբոկի սեփականատեր (դոբոկը նմանա ճապոնական կեյկոգիին /վերջինիս հետսովետական տարածքում երբեմն ասում են կիմոնո, ինչը խիստ կոպիտ ու անգրագետ սխալա/ էն տարբերությամբ, որ շալվարը մի քիչ երկարա, իսկ վերևի մասը բաց չի, V-աձև փակ օձիգ ունի): Դոբոկը էնքան էի սիրում, որ մեկ մեկ տանն էլ էի հագնում պարապում:

Պարապմունքները արվում էին շատ լավ: Չնայած խումբը խիստ մեծ էր, նենց տպավորություն էր, որ մարզիչն ու իրա ասիստենտը ամեն մեկի համար գոնե մի քիչ ժամանակ ունեին: Մոտենում էին, ուղղում, ցուցումներ տալիս` նման մոտեցումը որակապես տարբերվում էր ընկեր Լյովայի կարատեից, որտեղ վերջինը ուշադրություն էր դարձնում գլխավորապես մի քանի "տաղանդավոր" էրեխու: Խմբում ամենաթունդ անողները չէինք` շատ ավելի թունդ էրեխեք կային, մեկը նույնիսկ կարմիր գոտի ուներ: Բայց դե երևի թե առաջին անգամ սկսեցի զգալ, որ իրոք սիստեմատիկ մարտարվեստ եմ սովորում: Ու չնայած շատ ավելի ուշ սեփական մարտավարական նկատառումներից ստիպված էի հրաժարվել ոտքով բարձր հարվածներից, թաեքվոնդոյի որոշակի բազա մոտս պահպանվելա` չնայած ահագին փակված շպագատի, ոտքով մինչև այսօր կարամ նենց ոչինչ բարձր հարվածներ անեմ: Որոնք, չնայած հետագայում իմ աշխարհ մուտք գործած մի շարք այլ ոճերի, զարմանալիորեն թաեքվոնդո են հիշացնում:



Պարապելուց հետո ջուր խմել չէր կարելի: Ես պայուսակումս շուշականֆետ էի պահում, ու պարապմունքից հետո հպարտ մի մի հատ բաշխում էի եղբորս ու ընկերոջս` որ կարանանք դիմանանք մինչև տուն հասնելը: Լավ վախտեր էին, շատ: Տանը մինչը հիմա պահպանվելա անդամակցության քարտը, որի վրա նշածա, որ մի էրկու իրեք քննություն հանձնել եմ, կանգնելով դեղին գոտու քննության շեմին:

Էդ շրջանում մի դրվագա տպավորվել: Հիշում եմ, թե ոնց մի անգամ բարձր գոտիքավոր ժողովրդից մեկը /ինձանից մի քանի տարով մեծ/ խիստ կպնողական նկատառումներով սկսեց հանդերձարանում քննադատել արածս: Մոտեցավ մարզչի ասիստենտը ու ասեց, որ

1/ ոնց որ հլա որ քննադատողը մարզիչ չի, ասելա թե բերանը փակ պիտի փոխվի
2/ որ մեծանամ, շատ թունդ "բոեվիկ" եմ դառնալու, քննադատողներից ուժեղ

Պետքա նշել, որ էդ դրվագը մոտիվացիոն առումով համարում եմ խիստ կարևոր` ամբողջ հետագա մարտարվեստային ուղու համար: Ու չնայած իմ ընտրած ճանապարհը ահագին հեռույա գնացել թաեքվոնդոյից, խիստ շնորհակալ եմ էդ մարդուն: Ինքը իսկական մարզիչ էր:

[Leo Negri]

Անտիֆոն 1

Չինաստան, Նանկին, 1928 թիվ: Առաջին համաչինական մարտարվեստների մրցման կանոնները պարզ էին: Աչքերին, կոկորդին, աճուկին խփել չէր կարելի: Որոշ վարպետներ հրաժարվեցին մասնակցել` համարելով, թե էլ ինչ կռիվ առանց կոկորդին խփելու կամ աչքերը հանելու: Բայց դե մնացած ամեն ինչ կարելի էր, ու հաշվի առնելով, որ էդ վախտվա վարպետները սիրում էին հակառակորդին ինվալիդ սարքել /դե, որ կասկածող չլինի, թե ովա հաղթել, գոնե ձեռքը վերջում ջարդում էին/, առաջին համաչինական մրցումը վերածվեց ահագին դաժան իրադարձության: Էնքան դաժան, որ ինվալիդ դառնալը հեչ, մի քանի վարպետ վաղաժամ գնացին նախնիների մոտ: Նենց որ էրկու օրից կազմակերպիչները ստիպված էին մրցումը քանի ուշ չի փակել, ու հաղթողներին որոշել քվեարկությամբ` առաջին տեղերը զբաղացրին հսինյիցուան ներքին մարտարվեստի ներկայացուցիչները:



Մասնակիցների լուսանկար: Էրեխեքը մասնակից չեն, չէ, իսկ այ աղջկա վրով վստահ չեմ:




Էլի մասնակիցներ: Սլաքով նշածա բագուայի պեկինյան վարպետներից մեկը:

1933 թվին երկրորդ մրցումը արեցին: Էս անգամ կանոնները անհամեմատ շատ էին ու փափուկ: Տենց օրինակ, կանոնների մեջ ավելացրել էին կետ, որ եթե կռվողը մեռնի մենամարտի ժամանակ կամ մենամարտի հետևանքով, թաղման ծախսերը հոգում են կազմակերպիչները: Բայց դե էս անգամ մահացու դեպքեր չեղան, մրցումը նորմալ արեցին մինչև վերջ: Առաջին երեք տեղերը զբաղացրին սյուայցզյաո /ջուդոյին խիստ նման չինական մարտարվեստա/ ու աղոթարարի /տենց միջատա, կարաք տենաք Կունգ Ֆու Պանդա մուլտիկում: Իրական մարտարվեստը իրական միջատի նման արյունարբու, ագրեսիվ ու դաժան բանա/ ոճերի ներկայացուցիչները:

Առաջին մրցումը կուզեի տեսնել: Իրականությունը երբեմն ցանկացած կինոյից հետաքրքիր կարա լինի: