Սպարտակի ապստամբությունը

[Leo Negri]

Տիգրանին պաշտպանող վարկածը ոչ հայ պատմաբանների շուրթերից լսելու ձգտումը ընդամենը ցույց է տալիս, թե ինչ աստիճան ես դու թերագնահատում հայ պատմաբաններին: Եվ ի դեպ, հետաքրքիր է, եթե հայերը "սուբյեկտիվ" են, ապա ինչու հանկարծ օտար պատմաբանը պետք է "օբյեկտիվ" լինի??

Որովհետև չի ձգտում սեփական երկիրը հերթական անգամ գովերգի` խեղաթյուրելով պատմական փաստերը, ու չեղած տեղից հայկական դեսանտի մասին հեքիաթներ պատմելով:

Իսկ մինչ այդ գործ ունենք տիպիկ թերարծեք մեկնաբանության հետ - մենք սաղից թույլ ենք, մեզ միշտ նվաճել են, վայց մամա ջան, օգնեք մեզ...

Իհարկե, կամ մի բևեռ, կամ մյուս:
Երբեք չես լսել առողջ ռեալիզմի ու սեփական ուժերի ու արժանիքների սթափ գնահատման մասին?

Չեմ կասկածում, իսկ այ դու փորձիր պատմական սկզբնաղբյուրներին ծանոթանալ... կօգնի տարրական սխալնել չգործել:

Լիոն, Ապպիան կարդացել ես? Լավ ես արել: Ես էլ եմ կարդացել` Ապպիան, Ֆլոր, Օրոզիոս, Պլուտարքոս, Ֆրոնտին, Ստրաբոն, խնդիրը քննարկել եմ պատմաբանների հետ: Իրանցից ոչ մեկ չի գրում հայկական դեսանտի մասին: Սպարտակի բանակի կազմը քննարկելիս ոչ մեկ հայերի ու պարթևների անուն չի տալիս, թեկուզ հաճախ շատ մանրամասնում են, ու նույնիսկ գերմանացիների անուն են տալիս, ինչը մեղմ ասած մոտ չի իրականությանը: Էդ գոյություն չունեցող գերմանացիների մասին գրում են, իսկ գոյություն ունեցող հայերի մասին մոռանում?
Նենց որ պետք չի մտածել, թե ստեղ միակ սկզբնաղբյուրներից օգտվելու հնարավորություն ունեցողը դու ես, ու ակնհայտ ֆանտազիաները դնել պատմական փաստերի տեղ:

Անիմաստ, կեղծ-իրատեսական սխոլաստիկություն:

Բա էլ ինչ պատասխան ես սպասում անշուշտ իրատեսական հայկական դեսանտի մասին հեքիաթներիցդ հետո?

Կապերությունը միշտ էլ եղել է:

Միշտ էդ ոնց?
Ծանոթացի կապերություն տերմինին` նույնիսկ բրիտանացի ծովահենների մոտ ինքը համատարած բնույթ չի կրել:

Հիմնավորումներ չտեսա... Ընդհակառակը, հենց այդ նույն ծովահենների գործողությունների արդյունքում էր, որ Հռոմը ծովում մեծապես տոռմուզվում էր: Իսկ ծովահենների բազան, ի դեպ, գտնվում էր Տիգրանի հսկողության տակ գտնվող Կիլիկիայում, որտեղ, կրկին ի դեպ, հայերը անչափ շատ էին:

Իսկ կոլումբիական նարկոկարտելների բազան գտնվումա Կոլումբիայում: Ինչ ես կարծում, իրանք Կոլումբիայի նախագահին ենթարկվում են?

Ի դեպ, բոլոր լիբերալներն էլ (ինչպես նաև կոմունիստներն ի դեօ) նույն այդ օբյեկտիվությունը կորցնում են, երբ խոսքը գնում է իրենց ազգի որևէ ձեռքբերման մասին: Գիտեեեք, ինչ, դրանով հպարտանալը վատ տոն է...

Իսկ այ ռեալիստները հպարտանում են նրանով, ինչով իմաստ ունի հպարտանալ: Ոչ թե հեքիաթներ են հորինում հայկական դեսանտի մասին:

Նամանավանդ Արածանիի, Կաբեյրայի, Զելայի ու տալավարիի ճակատամարտերում

Զարմանալի կլիներ, որ էդքան մարդկային ուժ ու ռեսուրս ունեցող Տիգրանը պարտվեր բոլոր ճակատամարտները: Բայց դե սեփական անունով քաղաքը կորցրեց:

Ինչն էլ հենց պետք էր ապացուցել

Դե հա: Ամեն մեկը լավ անումա էն, ինչին պատրաստվելա: Վազորդը ֆուտբոլիստից արագա վազում, ֆուտբոլիստը վազորդին չլումա:

[Leo Negri]

Ինչևէ, երևի թեմա վերադառնամ մի էրկու օրից, երբ գործերս պրծած լինեմ, ու կփորձեմ քայլ առ քայլ նկարագրել ապստամբությունը, ինչպես և խոսք էի տվել: Հուսով եմ թեման մինչև էդ չի վերածվի Հայաստանի երբեմնի մեծության հերթական գովերգմանը:

[Lion]

Իսկ ինչու ես կարծում, որ Տիգրանի բանակը չցրվեց:

Այն, ինչ հետագայում հայերն արեցին Լուկոլլոսի գլխին, "ցրված" բանակի արած չէր:

Այդ դեպքում ինչու թույլ տվեցին գրավել Տիգրանակերտը: Ախր հենց այդ պատճառով էլ քաղաքը հանձնվեց, որովհետև տեսավ, որ Տիգրանից այլևս օգնություն չի ստանա:

Տիգրանակերտը չհանձնվեց, այն գրավեցին` դավաճանությամբ:

Ինչու վերստին չճակատամարտեցին, եթե չէին ցրվել և ինչու զգույշ մարտավարություն ընդունեցին հետագայում, եթե հռոմեական զենքի առավելությունը բացահայտ չէր: Տիգրանը խելացի տիրակալ էր և համապատասխան եզրահանգումներ արեց առաջին պարտությունից:

Ճակատամարտեցին, պետք եղած ժամանակ և պետք եղած վայրում, ինչպես Լուկոլլոսը արեց:

Լուկուլլոսի երկրորդական ուժերը, համաձայն եմ, պարտություն են կրել: Իսկ ահա նրա հիմնական բանակը մարտական տեսքով լքեց Հայաստանը, ինչը չի խոսում այն մասին, որ նրան բացարձակ հաղթել էին:

Սխալ է ժ "մարտակա տեսքով" բանակը չի նահանջում: Դու ընդամենը կրկնում ես լատինական հեղինակների և արևմտյան եվրոցենտրիստների տեսակետները: Ինչքան Զելան է "երկրորդական", այնքան էլ Տիգրանակերտը...

Էն որ ճակատամարտն էր, երբ հայերն ու պարթևները լուծ են սարքում, իսկ հռոմեացիք անցնում են դրա տակով? Այ դա հաղթանակ է:
Հաղթանակ է նաև Խառանի ճակատամարտը, որտեղ Սուրենը փայլուն կերպով պարտության մատնեց Կրասոսին:

Հռանդեան: Հաղթանակները տարբեր են լինում

Իսկ ահա Արածանին հարաբերական հաղթանակ եմ համարում:

Եվ կատարում ես կոպիտ սխալ

Լիոն ջան, ճակատամարտերը նշելիս, խնդրում եմ Սպարտակի ժամանակաշրջանից շատ հեռու մի գնա, որովհետև ես այդ հատվածն եմ նկատի ունեցել:

Է, եղբայր "Սպարտակի ժամանակ" Հռոմը 600.000-անոց բանակ ուներ: Համեմատության համար նշենք, որ Մեծ հայքը ուներ առավելագույնը 120.000, Պարթևական թագավորությունը` 150.000, Քուշանական կայսրությունը` 200.000...

[Lion]

Որովհետև չի ձգտում սեփական երկիրը հերթական անգամ գովերգի` խեղաթյուրելով պատմական փաստերը, ու չեղած տեղից հայկական դեսանտի մասին հեքիաթներ պատմելով:

Դրա փոխարեն ձգտում են հայերին երկիրը հնարավորինս խեղճ, իսկ հայերին էլ սողացող ներկայացնել: Կրկին սուբյեկտիվիզմ է, ոչ մի տարբերություն: Փորձի համար, կարդացել ես Ֆեռռեռո, Ռեյնաք, Մոմզեն և սրանց նմաններին? Եթե դու չես հավատում հայ պատմաբաններին, ես ինչու պիտի հավատամ սրանց?

Իհարկե, կամ մի բևեռ, կամ մյուս:
Երբեք չես լսել առողջ ռեալիզմի ու սեփական ուժերի ու արժանիքների սթափ գնահատման մասին?

Պատկերացրու լսել եմ ու հենց այդ սկզբունքներով էլ առաջնորդվում եմ:

Լիոն, Ապպիան կարդացել ես? Լավ ես արել: Ես էլ եմ կարդացել` Ապպիան, Ֆլոր, Օրոզիոս, Պլուտարքոս, Ֆրոնտին, Ստրաբոն, խնդիրը քննարկել եմ պատմաբանների հետ: Իրանցից ոչ մեկ չի գրում հայկական դեսանտի մասին:

Կասկածում եմ, որ ՊԳԹ Հակոբյանի (ես չեմ), ՊԳԹ Մանասերյանի կամ ՊԳԹ Մովսիսյանի հետ զրուցած լինես: Կարծում եմ նաև, որ Ադոնցի "Տիգրան Մեծ"-ն էլ չես հասցրել կարդալ: Այ որ այդքանն անեիր, կտեսնեիր, որ միայն ես չեմ այսպես մտածում...

Սպարտակի բանակի կազմը քննարկելիս ոչ մեկ հայերի ու պարթևների անուն չի տալիս, թեկուզ հաճախ շատ մանրամասնում են, ու նույնիսկ գերմանացիների անուն են տալիս, ինչը մեղմ ասած մոտ չի իրականությանը: Էդ գոյություն չունեցող գերմանացիների մասին գրում են, իսկ գոյություն ունեցող հայերի մասին մոռանում?

Իսկ դա անհնար է?

Նենց որ պետք չի մտածել, թե ստեղ միակ սկզբնաղբյուրներից օգտվելու հնարավորություն ունեցողը դու ես, ու ակնհայտ ֆանտազիաները դնել պատմական փաստերի տեղ:

Առայժմ ֆանտաստիկ են միայն իմ թեզիսին դեմ հնչած անհիմ հերքումները

Բա էլ ինչ պատասխան ես սպասում անշուշտ իրատեսական հայկական դեսանտի մասին հեքիաթներիցդ հետո?

Դե ինչ, ուրախ եմ, որ համաձայնեցիր

Միշտ էդ ոնց?
Ծանոթացի կապերություն տերմինին` նույնիսկ բրիտանացի ծովահենների մոտ ինքը համատարած բնույթ չի կրել:

Միշտը նշանակում է... միշտ: Սկսած դեռևս հանրահայտ շարդեններից, որոնք ծառայում էին Եգիպտական փարավոններին:

Իսկ կոլումբիական նարկոկարտելների բազան գտնվումա Կոլումբիայում: Ինչ ես կարծում, իրանք Կոլումբիայի նախագահին ենթարկվում են?

Չէ, բայց այ որ Հեզբոլահի բազան գտնվում է Իրանում ու այն դե-ֆակտո ենթարկվում է Իրանին, դե-յուրե լինելով անկախ - փաստ է:

Իսկ այ ռեալիստները հպարտանում են նրանով, ինչով իմաստ ունի հպարտանալ: Ոչ թե հեքիաթներ են հորինում հայկական դեսանտի մասին:

Ճիշտ է, ռեալիստները հպարտանում են նրանով, ինչով իմաստ ունի հպարտանալ: Եվ դրա համար էլ, ի տարբերություն սեփական ազգը թերարժեքավորելու հակվածների, չեն ժխտում ակնհայտը

Զարմանալի կլիներ, որ էդքան մարդկային ուժ ու ռեսուրս ունեցող Տիգրանը պարտվեր բոլոր ճակատամարտները: Բայց դե սեփական անունով քաղաքը կորցրեց:

Պոմպեոս Մեծը տանուլ տվեց Փարսալի ճակատամարտը, իսկ Ֆրանցիսկ Մեծն էլ, որ ևս հաստատ լիքը բան արժեր, ոչ միայն գլխովին ջախջախվեց Փաբիի ճակատամարտում այլև, դա դեռ հերիք չէր, գերի ընկավ: Հանրահայտ "հանճար" Նապոլեոնը պարտվեց Լեյպցիգի ու Վաթեռլոի ճակատամարտերում, Չինգիզ Խանի քիթը տրորեցին Փարվանայի ճակատամարտում, Թամեռլանը չկարողացավ գրավել Բարդողը, Բայազետ Կայծակնայինը, Եվրոպայի ահն ու սարսափը, ջախջախվեց Անկարայի ճակատամարտում և գերի ընկավ... հետո?

Դե հա: Ամեն մեկը լավ անումա էն, ինչին պատրաստվելա: Վազորդը ֆուտբոլիստից արագա վազում, ֆուտբոլիստը վազորդին չլումա:

Էլ ինչ հա, էդ եմ ասում, էլի: Եթե հիմիկվա ճակատամարտերը լինեին ձեռնամարտային բնույթի, առանց սառը զենքի, ապա մոռպեխներին առավելություն կտար իրենց տակտիկական պատրաստվածությունը, "Փռայդ"-ի տղերքին էլ - ձեռնամարտում գերազանցությունը: Այնպես որ ասել,թ ե միջին լեգեոները ուժեղ է միջին գլադիատորից, կարծում եմ սխալ է:

[Lion]

Ինչևէ, երևի թեմա վերադառնամ մի էրկու օրից, երբ գործերս պրծած լինեմ, ու կփորձեմ քայլ առ քայլ նկարագրել ապստամբությունը, ինչպես և խոսք էի տվել: Հուսով եմ թեման մինչև էդ չի վերածվի Հայաստանի երբեմնի մեծության հերթական գովերգմանը:

Դրա համար մոդեռատոռներ կան: Իսկ Հայաստանի երբեմնի և մեծությամբ է հպարտանալ պետք, և կորուստների համար` ափսոսալ...

Իմ կողմից ամփոփելով վեճի այս փուլը, նշեմ, որ հնարավոր վարկածին առ այն, որ Սպարտակին հնարավոր է Տիգրանը օգնած լինի, որևէ տրամաբանական և հիմնավորված հերքում այդպես էլ չհնչեց: Միայն իներցիա, ազգայինի թերագնահատում, եվրոցենտրիզմ, անիմաստ-ծաղրական հարձակումներ ազգային դիրքերի վրա... ուրիշ ոչինչ:

[Malxas]

Լիոն, քաղաքը գրավելը գրավել է, կապ չունի դավաճանությամբ թե ուրիշ ձև: Տիգրանն էլ թող իրեն այնպես պահեր, որ Լուկուլլոսի մոտից մեկը դավաճաներ ու գար իր մոտ:

Այն, ինչ հետագայում հայերն արեցին Լուկոլլոսի գլխին, "ցրված" բանակի արած չէր:

Տիգրանի բանակը Տիգրանակերտում ցրվեց ու կորցրեց մարտական տեսքը, իսկ հետագայում նորից հավաքվեցին ու սկսեցին կռվել:

Սխալ է ժ "մարտակա տեսքով" բանակը չի նահանջում: Դու ընդամենը կրկնում ես լատինական հեղինակների և արևմտյան եվրոցենտրիստների տեսակետները: Ինչքան Զելան է "երկրորդական", այնքան էլ Տիգրանակերտը...

Որ Լուկուլլոսին մերոնք տեղը տեղին հաղթեին կամ նրան գերի կբռնեին կամ էլ հսկա ավարը գոնե ձեռքից կառնեյին:

Լիոն, էլ մեկ մեկ չսկսեմ պատասխանել, ավելի լավ է դու ինձ մի բան ասա, էդ ինչպես եղավ, որ Հռոմը հաճախակի պարտվելով էդքան մեծացել էր, իսկ Հայաստանը հաճախակի հաղթելով էդքան փոքր էր:

Խնդրում եմ լաց լինողների հետ չխառնես ինձ: Մենք փառավոր անցյալ ենք ունեցել: Բայց արի պարտություններն էլ տղամարդավարի ընդունենք:
Այ եթե Լեո Նեգրին ինձ հաղթի ձեռքի ուժ կպնելիս` ես նրան սրտանց կշնորհավորեմ: Բայց եթե ես էլ իրեն մի երեք օյին շախմատ տանեմ, կպահանջեմ, որ ինքն էլ դա պրիզնատ գա

[Lion]

Malxas ջան, գրավելն իհարկե գրավել է, բայց սույն վեճի կոնտեքստում այն հարցը, թե ինչպես է գրավվել քաղաքը, կարևոր է: Տիգրանակերտի ճ-մ-ում պարտվեցին հիմնականում Տիգրանի հենց դաշնակից զորքերը, իսկ Տիգրանի բանակի ցրվելու մասին լուրերը չափազանցեցված են: Եղել է նահանջ... կանոնավոր նահանջ, ինչպես եղավ Գավգամելայից հետո, երբ, ըստ Ռուֆոսի, հայերը նահանջում էին... առանց թիկունք դարձնելու

Լուկոլլոսը Հայաստանից ավար այդքան էլ շատ չի տարել - Տիգրանի հիմնական գանձարանը Տիգրանակերտից հանվել էր մինչ այդ: Հռոմի հաջողության գաղտնիքնրը շատ են ու մանրամասն վերլուծվել են գրականության մեջ: Իմ կողմից էլ ավելացնեմ մի քանիսը - Միջերկրական ծով, հարմար աշխարհագրական դրություն, Եվրոպայի մարդկային ռեսուրս...

Ես չեմ կարծում, որ դու "լաց լինող ես", ուղղակի մի քիչ վատ ես տեղեկացված, այսքան բան: Իսկ պռիզնատ գալ... ես միշտ եմ նման բաները "պռիզնատ եմ գալիս": Նույնիսկ գրքիս նախաբանում եմ այդ հարցը քննարկում ու ռեալ լինելու կոչ անում...

[Malxas]

Հռոմի հաջողությունը մի փոքր համեստ ես բնորոշում, եղբայր: Մի պուճուրիկ քաղաք էր, դարձավ համարյա աշխարհի տերը:
Իսկ Տիգրանակերտից այնուամենայնիվ ավար շատ է տարել: Ամբողջ կյանքը ցփնեց էդ կեխտոտը ու էլի չէր վերջանում Մի ընթրիքին հիսուն հազար դրահմ էր ծախսում, եթե չես մոռացել: Իսկ մի անգամ, երբ ծառան պատճառաբանելով, որ մենակ է ճաշում, համեստ սեղան էր գցել, բարկացել էր վրան ասելով` Այսօր Լուկուլլոսը ճաշում է Լուկուլլոսի հետ

Ընդունում եմ, որ վատ եմ տեղեկացված: Ընթացքում կաշխատեմ լրացնել բացերը:
Դե քո մակարդակին իհարկե երբեք չեմ հասնի:
Հետո դուք պատմաբաններդ էդքան մի նեղացեք, երբ ձեզ հետ չեն համաձայնում: Արտակ Մովսիսյանին ճանաչում եմ, եզակի փայլուն ուղեղի տեր է, բայց հնարավոր է չէ, որ իր գրածների որոշ մասին չհամաձայնեմ: Մոմզենի հետ էլ շատ տեղեր համաձայն չեմ ու ինչքան գիտեմ էդ մարդը երբևէ չի նեղացել ինձանից:

[Leo Negri]

Դե որ ամփոփվումա, մի հատ էլ բան ես գրեմ, որ առանց ինձ չամփոփվի:

Դրա փոխարեն ձգտում են հայերին երկիրը հնարավորինս խեղճ, իսկ հայերին էլ սողացող ներկայացնել: Կրկին սուբյեկտիվիզմ է, ոչ մի տարբերություն: Փորձի համար, կարդացել ես Ֆեռռեռո, Ռեյնաք, Մոմզեն և սրանց նմաններին? Եթե դու չես հավատում հայ պատմաբաններին, ես ինչու պիտի հավատամ սրանց?

Չէ, չեմ կարդացել: Շատ տխուր են?
Թեկուզ իհարկե, ով գիտի որոշ ոչ էդքան օբյեկտիվ մարդկանց աշխատությունների հիման վրա արդեն ստերեոտիպիզացիայի մեջ ես ընկել ու հավատում ես մենակ հայ պատմաբանների օբյեկտիվությանն ու ինտելլեկտուալ կարողություններին:

Պատկերացրու լսել եմ ու հենց այդ սկզբունքներով էլ առաջնորդվում եմ:

Ահամ, էրևումա:

Կասկածում եմ, որ ՊԳԹ Հակոբյանի (ես չեմ), ՊԳԹ Մանասերյանի կամ ՊԳԹ Մովսիսյանի հետ զրուցած լինես: Կարծում եմ նաև, որ Ադոնցի "Տիգրան Մեծ"-ն էլ չես հասցրել կարդալ: Այ որ այդքանն անեիր, կտեսնեիր, որ միայն ես չեմ այսպես մտածում...

Եկ սկսենք նաև Ջովանյոլլիի անշուշտ հայրենասիրական/ազատասիրական, լավ պատմական հիմունքներ ունեցող, բայց այնուամենայնիվ գեղարվեստական գիրքն էլ ընդունենք որպես պատմական վիճաբանության ներքո բավարար հիմնավորում: Ինչովա Ջովանյոլին Ադոնցից վատ, հայ չի, դրանով?

Իսկ դա անհնար է?

Նայած քանի հոգի էր Տիգրանը ուղարկել: 10? Հնարավորա չնկատեին: 100? Բացառված չի: 1000? Էլի հնարավորա, մարտի ժամանակ դժվառ հաշվեին ով ինչացույա: 3000? Արդեն շատ դժվար կլիներ չնկատել թարմ, մարզված, էֆֆեկտիվ հեծյալների: 5000? Նման բան չնկատող հրամանատարին պիտի գործից հանեին ու գլուխը պոկեին:

Առայժմ ֆանտաստիկ են միայն իմ թեզիսին դեմ հնչած անհիմ հերքումները

Իմ հերքումը հիմնավորվածա բոլոր թվարկածս պատմիչների աշխատություններով` ոչ մեկ չի գրում Սպարտակի բանակում հայերի կամ պարթևների մասին: Գրում են թրակիացիների, գալլերի, գերմանացիների, նույնիսկ իտալիկների մասին: Շատ փայլուն դեսանտի օպերացիա էր` ոչմեկ ոչ լսել էր, ոչ տեսել:
Քո հայկական դեսանտի մասին թեզիսը հիմնվածա Ապպիանից մի տողի վրա` բառացիորեն "Սպարտակը, ինչ որ տեղից (լավա հռոմեացի պատմիչները ասենք չեն գրում` Լուկուլլոսը ինչ որ տեղ պատերազմի էր գնացել, ինչ որ Տիգրանի դեմ: Ի դեպ, եթե ուշադիր Ապպիանոս կարդալ, ինքը մի տեղ խառնումա Լուկուլլոս եղբայրների անունները) սպասելով իրա մոտ ժամանած հեծյալների", ենթադրում ես, որ էդ ինչ որ տեղը Մեծն Տիգրանի հատուկ սպեցնազն էր: Մնացած պատմիչները, օրինակ Ֆլորը կամ Պլուտարքոսը, նույնիսկ հեծյալների անուն չեն հիշատակում:
Թեկուզ իհարկե, էդ սաղ պատմիչները սխալ են, դու ճիշտ ես:

Միշտը նշանակում է... միշտ: Սկսած դեռևս հանրահայտ շարդեններից, որոնք ծառայում էին Եգիպտական փարավոններին:

Երևի դրա համարա եգիպտական փարավոն Ռամզես Երկրորդը "իրան ծառայող շերդենների" ջարդը դաժանաբար տվել մ.թ.ա. 1278 թվին:
Լիոն, հերիք չի գլխից դուրս պատմական փաստեր հորինես?

Չէ, բայց այ որ Հեզբոլահի բազան գտնվում է Իրանում ու այն դե-ֆակտո ենթարկվում է Իրանին, դե-յուրե լինելով անկախ - փաստ է:

Հեզբոլլահը կրոնական ֆունդամենտալիստական, քաղաքական կազմակերպությունա, անալոգիան կրիմինալ կազմակերպությունների հետ կորրեկտ չի:

Ճիշտ է, ռեալիստները հպարտանում են նրանով, ինչով իմաստ ունի հպարտանալ: Եվ դրա համար էլ, ի տարբերություն սեփական ազգը թերարժեքավորելու հակվածների, չեն ժխտում ակնհայտը

Եթե դու ընդամենը Ապպիանի, ոչ մի այլ պատմիչի մոտ չկրկնվող մի տողի հիման վրա պատմական փաստը դասում ես ակնհայտների շարքին` ապա շատ ու շատ հեռու ես պատմական փաստերի սթափ ընկալումից:
Իսկ դե ազգը գերարժեքավորելը որպես կանոն բերումա շատ ավելի տխուր ավարտի:

Պոմպեոս Մեծը տանուլ տվեց Փարսալի ճակատամարտը, իսկ Ֆրանցիսկ Մեծն էլ, որ ևս հաստատ լիքը բան արժեր, ոչ միայն գլխովին ջախջախվեց Փաբիի ճակատամարտում այլև, դա դեռ հերիք չէր, գերի ընկավ: Հանրահայտ "հանճար" Նապոլեոնը պարտվեց Լեյպցիգի ու Վաթեռլոի ճակատամարտերում, Չինգիզ Խանի քիթը տրորեցին Փարվանայի ճակատամարտում, Թամեռլանը չկարողացավ գրավել Բարդողը, Բայազետ Կայծակնայինը, Եվրոպայի ահն ու սարսափը, ջախջախվեց Անկարայի ճակատամարտում և գերի ընկավ... հետո?

Ինձ մի հատ ֆրանսիացի պատմիչի անուն ասա, որ ասենք էն մտքինա, որ Նապոլեոնը փայլուն ստրատեգիկ օպերացիայա արել Սիբիր դեսանտ ուղարկելով:

Իմ կողմից ամփոփելով վեճի այս փուլը, նշեմ, որ հնարավոր վարկածին առ այն, որ Սպարտակին հնարավոր է Տիգրանը օգնած լինի, որևէ տրամաբանական և հիմնավորված հերքում այդպես էլ չհնչեց: Միայն իներցիա, ազգայինի թերագնահատում, եվրոցենտրիզմ, անիմաստ-ծաղրական հարձակումներ ազգային դիրքերի վրա... ուրիշ ոչինչ:

Առաջարկում եմ նաև ինձ չճանաչելով հանդերց սկսել շտապ մեղադրել ինձ անարխիզմի, ուլտրաաջ տրադիցիոնալիզմի, գաղտնի կառավարության դավադրությունների մասնակցության ու մարդակերության մեջ: Այ թե սիրտդ կթեթևանա:
Իսկ դե եթե լուրջ` իրականում ես հասկանում եմ, որ վարի եմ տալիս քո ներքին հոգևոր հարմոնիան կասկածամտորեն վերաբերվելով նրան, ինչին դու արդեն ով գիտի քանի տարիյա ամբողջ սրտով հավատում ես: Բայց դե փաստերը մնում են փաստ` ոչ մի հռոմեացի պատմիչ, այդ թվում քո սիրած Ապպիանը նույնպես, ոչ հայերի, ոչ պարթևների անուն չի տալիս Սպարտակի հետ կապված: Կոնկրետ չեմ հիշում ով գրումա "ինչ-որ ուղեկիցների" մասին` կարող էդ ինչ որ ուղեկիցները ինչ որ տեղից էկած հայեր էին?
Ես չեմ բացառում, որ դու "ակնհայտ պատմական փաստի" ավելի անհերքելի ապացույցներ ունես, քան թե "Տիգրան Մեծ" գեղարվեստական աշխատությունը ու Ապպիանից կես տողը` բայց դե համառորեն նման ապացույց տալ չես ուզում: Ինչը առնվազն զարմանալիա, չէ որ հայկական դեսանտի մասին հարցը համարում ես "ակնհայտ", ու բոլոր անհամաձայններին իներցիոն ազգի դավաճանի շարքերին դասում?

[Lion]

Չէ, չեմ կարդացել: Շատ տխուր են?

Տխուր չեն, իրենց նեղմիտ եղվրոցենտրիզմով խեղկատակության աստիճան ծիծաղելի են

Թեկուզ իհարկե, ով գիտի որոշ ոչ էդքան օբյեկտիվ մարդկանց աշխատությունների հիման վրա արդեն ստերեոտիպիզացիայի մեջ ես ընկել ու հավատում ես մենակ հայ պատմաբանների օբյեկտիվությանն ու ինտելլեկտուալ կարողություններին:

Պատմաբանի ազգությունը կապ չունի: Ինչքան հայ պատմաբանը կարող է իր ազգը սիրելով աղավաղել իրականությունը, այնքան էլ այլազգին նույնն անել` ատելով հայերին: Կարևորը փաստն է: Իսկ փաստը հետևյալում է.

1. Սպարտակը ստացել է հեծելազոր,
2. Այդ հեծելազորը մինչ այդ նրա հետ որևէ կապ չէր կարող ունենալ,
3. Այդ հեծելազորը Միհրդատը կամ Սերտորիոսը չէին կարող ուղարկել,
4. Տիգրան II Մեծը բոլոր հնարավորություններն ուներ ուղարկել այդ հեծելազորը,
5. Պատմական գիտությունների թեկնածուները և պատմաբանները չեն բացառում այդ հնարավորությունը:

Ահամ, էրևումա:

Ուրախ եմ

Եկ սկսենք նաև Ջովանյոլլիի անշուշտ հայրենասիրական/ազատասիրական, լավ պատմական հիմունքներ ունեցող, բայց այնուամենայնիվ գեղարվեստական գիրքն էլ ընդունենք որպես պատմական վիճաբանության ներքո բավարար հիմնավորում: Ինչովա Ջովանյոլին Ադոնցից վատ, հայ չի, դրանով?

Չէ, պատկերացրու ոչ դրանով: Ազգությունը, ինչպես արդեն ասացի, կապ չունի: Պատճառը ուրիշ բանում է - Ջովանյոլին... պատմաբան չի, բա

Նայած քանի հոգի էր Տիգրանը ուղարկել: 10? Հնարավորա չնկատեին: 100? Բացառված չի: 1000? Էլի հնարավորա, մարտի ժամանակ դժվառ հաշվեին ով ինչացույա: 3000? Արդեն շատ դժվար կլիներ չնկատել թարմ, մարզված, էֆֆեկտիվ հեծյալների: 5000? Նման բան չնկատող հրամանատարին պիտի գործից հանեին ու գլուխը պոկեին:

Իմ կարծիքով մի 5.000 հոգի կարող էին լինել:Սրանցից մոտ 800-ը պակասեց Կրասոսի ամրությունները ճեղքելիս (թեժ կռիվ է եղել), մի 200 հոգի ընկան Պետելրյան լեռների ճակատամարտում, իսկ մնացած մասն էլ զոհվեցին, գերվեցին կամ ցրվեցին վերջին` Տերենտայի ճակատամարտում: Ի դեպ, Հռոմում քաղաքացիական պատերազմ վարող զորավարներին օգնելը ամենևին էլ բացառիկ երևույթ չէր: Նման օգնություն ցուցադրվել է և Պոմպեոսին (Ֆարսալ), և Բրուտոսին (Ֆիլիպինյան դաշտեր), և Անտոնիոսին (Ակցիում):

Իմ հերքումը հիմնավորվածա բոլոր թվարկածս պատմիչների աշխատություններով` ոչ մեկ չի գրում Սպարտակի բանակում հայերի կամ պարթևների մասին: Գրում են թրակիացիների, գալլերի, գերմանացիների, նույնիսկ իտալիկների մասին: Շատ փայլուն դեսանտի օպերացիա էր` ոչմեկ ոչ լսել էր, ոչ տեսել:
Քո հայկական դեսանտի մասին թեզիսը հիմնվածա Ապպիանից մի տողի վրա` բառացիորեն "Սպարտակը, ինչ որ տեղից (լավա հռոմեացի պատմիչները ասենք չեն գրում` Լուկուլլոսը ինչ որ տեղ պատերազմի էր գնացել, ինչ որ Տիգրանի դեմ: Ի դեպ, եթե ուշադիր Ապպիանոս կարդալ, ինքը մի տեղ խառնումա Լուկուլլոս եղբայրների անունները) սպասելով իրա մոտ ժամանած հեծյալների", ենթադրում ես, որ էդ ինչ որ տեղը Մեծն Տիգրանի հատուկ սպեցնազն էր: Մնացած պատմիչները, օրինակ Ֆլորը կամ Պլուտարքոսը, նույնիսկ հեծյալների անուն չեն հիշատակում:
Թեկուզ իհարկե, էդ սաղ պատմիչները սխալ են, դու ճիշտ ես:

Լավ պատմաբանը պետք է ոչ թե կուրորեն կրկնի սկզբնաղբյուրի տվյալները, դա կարդալ իմացող յուրաքանչյուր ոք էլ կարող է անել, այլ զգա ու հասկանա տողատակերը Իսկ կարծիքն, ի դեպ, հեղինակային առումով իմը չէ - սա հանուն ազնվության: Հակոբյան, Մանասերյան, Մովսիսյան և այլն...

Երևի դրա համարա եգիպտական փարավոն Ռամզես Երկրորդը "իրան ծառայող շերդենների" ջարդը դաժանաբար տվել մ.թ.ա. 1278 թվին:
Լիոն, հերիք չի գլխից դուրս պատմական փաստեր հորինես?

Անիմաստ պիտակավորում - նույն այդ շարդենները ծառայում էին փարավոնի բանակում, այնպես որ ջարդել են թե չէ, կամ թե որ մասին են ջարդել, որին չէ - դեռ հարց է:

Հեզբոլլահը կրոնական ֆունդամենտալիստական, քաղաքական կազմակերպությունա, անալոգիան կրիմինալ կազմակերպությունների հետ կորրեկտ չի:

Կազմակերպության բնույթը կապ չունի: Կապ ունի բովանդակությունը: Եվ ինչպես հիմա են տեռորիստներին օգտագործում գերտերությունները և ջրից չոր դուրս գալիս, այն ժամանակ էլ օգտագործել են ծովահեններին: Թալիբները քեզ օրինակ - երկրագնդի մյուս ծայրում էին, դե-յուրե կապ չունեին ԱՄՆ-ի հետ, բայց "20-րդ դարի այս "ծովահեններին"" 1980-ականներին ԱՄՆ-ը լավ էր օգտագործում էր ԽՍՀՄ-ի դեմ:

Եթե դու ընդամենը Ապպիանի, ոչ մի այլ պատմիչի մոտ չկրկնվող մի տողի հիման վրա պատմական փաստը դասում ես ակնհայտների շարքին` ապա շատ ու շատ հեռու ես պատմական փաստերի սթափ ընկալումից:

Դե ինչ, ուրեմն դրանից հեռու են նաև ՀՀ պատմական գիտության մի շաք առաջատար մասնագետներ: Հետաքրքիր հայտարարություն է...

Իսկ դե ազգը գերարժեքավորելը որպես կանոն բերումա շատ ավելի տխուր ավարտի:

Չես կարող ասել, թերարժեքավորելն էլ պակաս վտանգավոր չէ:

Ինձ մի հատ ֆրանսիացի պատմիչի անուն ասա, որ ասենք էն մտքինա, որ Նապոլեոնը փայլուն ստրատեգիկ օպերացիայա արել Սիբիր դեսանտ ուղարկելով:

Նապոլեոնը դեսանտ չի ուղարկել Սիբիր:

Առաջարկում եմ նաև ինձ չճանաչելով հանդերց սկսել շտապ մեղադրել ինձ անարխիզմի, ուլտրաաջ տրադիցիոնալիզմի, գաղտնի կառավարության դավադրությունների մասնակցության ու մարդակերության մեջ: Այ թե սիրտդ կթեթևանա:

Առաջարկը անտեղին է, քանի որ իմ սիրտը նման բաներով ոչ թեթևանում է, ոչ էլ ծանրանում:

Իսկ դե եթե լուրջ` իրականում ես հասկանում եմ, որ վարի եմ տալիս քո ներքին հոգևոր հարմոնիան կասկածամտորեն վերաբերվելով նրան, ինչին դու արդեն ով գիտի քանի տարիյա ամբողջ սրտով հավատում ես:

Մարդուն հատուկ է սեփական "ես"-ի գերագնահատումը: Դու կատարում ես նույն սխալը...

Ես չեմ բացառում, որ դու "ակնհայտ պատմական փաստի" ավելի անհերքելի ապացույցներ ունես, քան թե "Տիգրան Մեծ" գեղարվեստական աշխատությունը ու Ապպիանից կես տողը` բայց դե համառորեն նման ապացույց տալ չես ուզում:

"Տիգրան Մեծ" գեղարվեստական աշխատության մասին ես չեմ գրել: Այդ հենց դու ես գրել Ջովանյոլիի գեղարվեստական աշխատության մասին ու անհաջող համեմատություն անցկացրել Ադոնցի գիտական աշխատության հետ:

Ինչը առնվազն զարմանալիա, չէ որ հայկական դեսանտի մասին հարցը համարում ես "ակնհայտ", ու բոլոր անհամաձայններին իներցիոն ազգի դավաճանի շարքերին դասում?

Եվ կրկին փաստերի ակնհայտ խեղաթյուրում - ես քեզ ֆորումային բանավեճում արտահայտված կարծիքի համար ազգի դավաճան չեմ համարել: