Սպարտակի ապստամբությունը

[Leo Negri]

1. Միհրդատ – մ.թ.ա. 71 թ-ի սկզբին Միհրդատը և Պոնտոսը գտնվում էին կործանման եզրին: Լուկոլլոսը սեղմել էր Միհրդատին ծայրահեղության աստիճանի և սրա ուժերը հազիվ էին հերիքում (կամ ավելի ճիշտ` չէին էլ հերիքում) Լուկոլլոսի դեմ պայքարելու համար: Լիակատար պարզության համար նշենք, որ մ.թ.ա. 71 թ-ի մարտին իր վերջին զինվորների հետ խիզախորեն մարտնչող Միհրդատը վերջնական պարտություն կրեց Կաբեյրայի ճակատամարտում և, կորցնելով Պոնտոսը, ապաստանեց Մեծ Հայքում:

Ուղիղ էն վախտ, երբ Սպարտակի բանակը զրկվեց դրսի օգնության վերջին նշույլներից:

2. Սերտորիոս – Սա սպանվել է … մ.թ.ա. 72 թ-ին և հիշատակված դեպքերին ուղղակի ֆիզիկապես չէր կարող մասնակցություն ունենալ:

73 թվին նա դեռ ողջ առողջ էր, իրա համար պայքարում էր Պոմպեյի դեմ, չդավաճանեին գլուխը պոկեին, դեռ երկար կպայքարեր: Լռիվ հերիքա ապստամբությունից առաջ ու ապստամբության վաղ շրջանում մատը խառնելու:
Մարիուսական եքս-գեներալ Սերտորիուս, որը Հռոմի դեմ ապստամբեց, երբ Մարիուսի հակառակորդ Սուլլան էկավ իշխանության ու սկսեց սրա նրա գլուխը թրցնել /ու ի դեպ, նաև հակառակորդներին որպես ազգի դավաճան ստրկության, այդ թվում գլադիատորական լուդուսներ ծախել/: Սպարտակ, որը հոյակապ գիտի ոչ միայն ոնցա հռոմեական բանակը կառուցված ու գործում, այլև կարողանումա այլ ապստամբների հետ միասին հռոմեական պաշտոններով հռոմեական տիպի բանակ կազմել, հռոմեական ճանապարհների ու տեղանքի պայմաններում չլել հռոմեական լեգիոնները, ու հռոմեավարի կռվելով` հռոմեացիներին վարի տալ, ու ծեծած լեգիոնների արծիվներից կոլլեկցիա կազմել:

Իսկ այժմ դիտարկեք Տիգրանի թեկնածությունը – գտնվում է ռազմա-քաղաքական վերելքի գագաթնակետում, ունի նավատորմ, շահագրգռված է Հռոմի թուլացմամբ, հակված է “հեծելազորային գործողությունների”…

Տիգրանը գոնե մի քանի հատ Սպարտակի կարգի ստրատեգոս ունենար` վաղուց արդեն Հռոմը տակնուվրա էր արել:
Ու զարմանալիա` օգնում օգնում էր, մեկ էլ փոշմանեց, հեծելազոր /եթե համարենք, որ հեծելազորը Ապպիանի հորինած վտանգներից/պատճառաբանումներից չէր, կամ, ինչ ավելի հավանականա, նույն Ապենինյան թերակղզու կոմերը Սպարտակի ռեզերվներից չէր/ չուղարկեց:
Կարանար հեծելազոր Հռոմի թիկունք ուղարկեր` շատ ավելի շուտ արած կլիներ: Իսկ թե ծովահենները` պետք չի մտածել, որ իրանք Տիգրան Մեծի ռազմական նավատորմն էին: Ծովահեն էին, ասելա թե փողին մուննաթ:

Ի դեպ, Սպարտակը էդ մարդու իսկական անունը չի էղել, գլադիատորական նիքնեյմա էղել:

[Leo Negri]

Իսկ ինչ եք կարծում, Սպարտակի հաջողությունները հիմնականում այն բանով չէին պայմանավորված, որ Հռոմի հիմնական բանակները, Պոմպեոսի գլխավորությամբ Սերտորիոսի դեմ, և Լուկուլլոսի գլխավորությամբ Միհրդատի դեմ, դրսում էին գտնվում, իսկ Սպարտակի դեմ կռվում էին համեմատաբար անփորձ ուժեր, որոնք ի դժբախտություն իրենց, նաև արհամարաբար էին տրամադրված ստրուկներին:

Էդ թվում: Հռոմի էդ վախտվա ամենաթունդ գելերը տանը չէին, զբաղված էին /թեկուզ ինձ թվումա Սպարտակն էլ իրանցից պակաս գել չեր/: Երկրորդ Լուկուլլոսն էլ Թրակիայում էր վառռռռում, Սպարտակի հիպոթեթիկ հայրենիքում: Ինձ թվումա հենց իրանց հեռու լինելը դարձավ ապստամբության դրդապատճառներից մեկը:

Իսկ դե Սպարտակի դեմ կռվողները հա, սկզբնական շրջանում, երբ Սպարտակը դեռ Հռոմի ահուսարսափը չէր, ու կարելի էր մի բան անել, նենց ֆեերիկ սխալներ են թույլ տվել, որ մարդու զարմանքա գալիս:

[Sagittarius]

Տենց էլ գիտեի, որ Սպարտակը հայ ա, մեր հարևանի տղու անունն էլ էր Սպարտակ

[Leo Negri]

Իսկ իրենք, գլադիատորներն էլ, ի դեպ, միջին մակարդակով ավելի ուժեղ էին, քան միջին լեգեոներները

Պատճառ չի, ի դեպ: 10 հատ վիրտուոզ ինդիվիդուալ մենամարտող 10 հատ շարայինով վրա տվող զինվորի կտա կփռի, 100 հատն էլ: Իսկ այ հետո դիսցիպլինան, շարքով վրա տալը, ընկերոջ մեջքը փակելը ու նման բաները շատ ավելի կարևոր են դառնում, քան թե ֆիզիկական ուժը ու զենքին տիրապետելը: Բոլոր էդ կարևոր կետերով Սպարտակի բանակը գերազանցում էր հռոմեացիներին, համենայն դեպս էրկու տարի շարունակ: Թե որտեղից գլադիատորները սովորեցին դիսցիպլինացված, շարքով, լեգիոնի նման կռվել, պարզ չէ: Նամանավանդ եթե համարենք, որ ապստամբները ընդամենը գլադիատորներ էին, որոնց լուդուսներում հաստատ շարային չեն սովորացրել:

[Gayl]

Բոլոր էդ կարևոր կետերով Սպարտակի բանակը գերազանցում էր հռոմեացիներին, համենայն դեպս էրկու տարի շարունակ: Թե որտեղից գլադիատորները սովորեցին դիսցիպլինացված, շարքով, լեգիոնի նման կռվել, պարզ չէ: Նամանավանդ եթե համարենք, որ ապստամբները ընդամենը գլադիատորներ էին, որոնց լուդուսներում հաստատ շարային չեն սովորացրել:

Ամեն ինչ կախված է հրամանատարից, պարզից էլ պարզ է, որ Սպարտակը հավայի թուր խաղացնող չի եղել:

[Leo Negri]

Ամեն ինչ կախված է հրամանատարից, պարզից էլ պարզ է, որ Սպարտակը հավայի թուր խաղացնող չի եղել:

Բանն այն է, որ մենակ մի հոգի, ինչքան ուզումա տաղանդավոր հրամանատար լինի, չի կարա բանակ ստեղծի: Պետքա լիքը գործից հասկացող օգնական ունենա` սաղ բանակին Սպարտակը մի հոգով չի կարա նայի/հրամայի:
Դատելով նրանից, որ Սպարտակի բանակը հռոմեական բանակի արտապատկերումն էր, ամենայն հավանականությամբ էդ օգնականները նույնպես նենց ոչինչ հասկանում էին հենց հռոմեական ռազմական գործից:

[Gayl]

Բանն այն է, որ մենակ մի հոգի, ինչքան ուզումա տաղանդավոր հրամանատար լինի, չի կարա բանակ ստեղծի: Պետքա լիքը գործից հասկացող օգնական ունենա` սաղ բանակին Սպարտակը մի հոգով չի կարա նայի/հրամայի:
Դատելով նրանից, որ Սպարտակի բանակը հռոմեական բանակի արտապատկերումն էր, ամենայն հավանականությամբ էդ օգնականները նույնպես նենց ոչինչ հասկանում էին հենց հռոմեական ռազմական գործից:

Համաձայն եմ, որ պետք է խելքը գլխին օգնականներ ունենա, սակայն եթե հիշես բոլոր ամենահզոր զորավարներին, ապա պարզ կդառնա, որ ամեն ինչ կախված է միայն ու միայն հրամանատարից:

[Lion]

Ուղիղ էն վախտ, երբ Սպարտակի բանակը զրկվեց դրսի օգնության վերջին նշույլներից:

Ըհը, հենց դա եմ ասում: Այդ պայմաններում Միհրդատը հաստատ չէր կարող օգնություն ուղարկել Սպարտակին, էլ չասած դեռ այն մասին, որ օգնությունն ինքը դժվար թե տեղ հասներ - Միհրդատը նավատորմ չուներ...

73 թվին նա դեռ ողջ առողջ էր, իրա համար պայքարում էր Պոմպեյի դեմ, չդավաճանեին գլուխը պոկեին, դեռ երկար կպայքարեր: Լռիվ հերիքա ապստամբությունից առաջ ու ապստամբության վաղ շրջանում մատը խառնելու:

Հնարավոր տարբերակ է: Եթե ուշադրություն դարձրեցիր, ապստամբության պլանավորման առումով ես միանշանակ չխոսեցի: Իսկ այն, որ մ.թ.ա. 71 թ-ին Սերտորիոսը չէր կարող օգնություն ուղարկել, փաստ է: Բացի այդ, Ապպիանը Սերտորիոսին շատ լավ գիտի և, վերլուծելով հոգեբանական տեսանկյունից Ապպիանի տեքստը, միանշանակ կարելի է ասել, որ լիներ դա Սերտորիոսի պլանը, թեկուզ և իր մահից հետո իրագործված, Ապպիանը այդ մասին հաստատ կգրեր: Իսկ այստեղ, Ապպիանը գրում է վերացական, անհայտ ծագումով մի հեծելազորի մասին:

Տիգրանը գոնե մի քանի հատ Սպարտակի կարգի ստրատեգոս ունենար` վաղուց արդեն Հռոմը տակնուվրա էր արել:

Ես Տիգրանին այդ աստիճան չէի թերագնահատի, բայց դա այլ թեմա է:

Ու զարմանալիա` օգնում օգնում էր, մեկ էլ փոշմանեց, հեծելազոր /եթե համարենք, որ հեծելազորը Ապպիանի հորինած վտանգներից/պատճառաբանումներից չէր, կամ, ինչ ավելի հավանականա, նույն Ապենինյան թերակղզու կոմերը Սպարտակի ռեզերվներից չէր/ չուղարկեց:

Տիգրանը հեծելազոր ուղարկել է և այստեղ "փոշմանելու մասին" խոսք չկա: Հավանական է, որ այդ հեծելազորը Սպարտակի հետ էլ կործանվել է կամ ցրվել: Իսկ այն, որ դա չէր կարող Սպարտակի հեծելազորը լինել, ակնհայտ է Ապպիանոսի գրածից:

Կարանար հեծելազոր Հռոմի թիկունք ուղարկեր` շատ ավելի շուտ արած կլիներ:

Իմաստը հեծելազորը Հռոմի թիկունք ուղարկելու մեջ չէ, մանավանդ որ այդ ժամանակ Հռոմի դեմ դեռևս պատերազմ չկար: Իմաստը Հռոմի դեմ գործող ուժին աջակցելն է: Իսկ ծովահենները, ի դեպ, որպես ոչ պաշտոնապես Տիգրանի ռազմիկներ, մեծ վնաս հասցրեցին Հռոմին: Ընդ որում սրանց "ոչ պաշտոնական" ստատուսը մեծապես ձեռնտու էր եենց Տիգրանին - առիթի դեպքում կարող էր ասել. "Ինչ անեմ... ախպերս, ծովահեններ են"

Իսկ թե ծովահենները` պետք չի մտածել, որ իրանք Տիգրան Մեծի ռազմական նավատորմն էին: Ծովահեն էին, ասելա թե փողին մուննաթ:

Էդքան էլ տենց չի: Նույն ծովահենները 16-րդ դարում լավ էլ ծառայում էին Անգլիային:

Պատճառ չի, ի դեպ:

Իսկ գուցե այնուհանդերձ ուշադիր կարդաս գրածս? Ես չասացի "գլադիատորների բանակը ուժեղ է Հռոմի բանակից", ես ասացի "գլադիատորներն էլ, ի դեպ, միջին մակարդակով ավելի ուժեղ էին, քան միջին լեգեոներները" - տարբերությունը զգացիր?

[Leo Negri]

Ըհը, հենց դա եմ ասում: Այդ պայմաններում Միհրդատը հաստատ չէր կարող օգնություն ուղարկել Սպարտակին, էլ չասած դեռ այն մասին, որ օգնությունն ինքը դժվար թե տեղ հասներ - Միհրդատը նավատորմ չուներ...

Կրկնեմ ևս մեկ անգամ` հիպոթեթիկ հեծելազորը ամենայն հավանականությամբ Սպարտակի սեփական ռեզերվներն են եղել:
Նավատորմի առումով` պետք չի կիլիկացի ծովահեններին ներկայացնել որպես լուսապայծառ հայ զինվորների: Ասա փող տվող լիներ:

Հնարավոր տարբերակ է: Եթե ուշադրություն դարձրեցիր, ապստամբության պլանավորման առումով ես միանշանակ չխոսեցի: Իսկ այն, որ մ.թ.ա. 71 թ-ին Սերտորիոսը չէր կարող օգնություն ուղարկել, փաստ է: Բացի այդ, Ապպիանը Սերտորիոսին շատ լավ գիտի և, վերլուծելով հոգեբանական տեսանկյունից Ապպիանի տեքստը, միանշանակ կարելի է ասել, որ լիներ դա Սերտորիոսի պլանը, թեկուզ և իր մահից հետո իրագործված, Ապպիանը այդ մասին հաստատ կգրեր: Իսկ այստեղ, Ապպիանը գրում է վերացական, անհայտ ծագումով մի հեծելազորի մասին:

Դե, ինչպես տեսնում ենք, Տիգրանն էլ առանձնապես աչքի չի ընկել օգնություն ուղարկելով:
Ինչ վերաբերվումա Ապպիանին` Սերտորիուսը երևի անձամբ էր զեկուցում իրանից մեկուկես դար ուշ ծնված պատմիչին սեփական գաղտնի պլանների պասին:

Ես Տիգրանին այդ աստիճան չէի թերագնահատի, բայց դա այլ թեմա է:

Տիգրանը հեծելազոր ուղարկել է և այստեղ "փոշմանելու մասին" խոսք չկա: Հավանական է, որ այդ հեծելազորը Սպարտակի հետ էլ կործանվել է կամ ցրվել: Իսկ այն, որ դա չէր կարող Սպարտակի հեծելազորը լինել, ակնհայտ է Ապպիանոսի գրածից:

Այսինքն մի քիչ հեծելազոր ուղարկելա, ու էլ չի ուղարկել, նամանավանդ երբ պատերազմիա բռնվել Հռոմի հետ? Էդ ինչ ստրատեգիայա` երբ պատերազմ չկա, թշնամու թիկունք զորք ենք ուղարկում, երբ պատերազմ կա, արագ մոռանում ենք, որ նման բան կարանք:
Ես Տիգրանի տեղը լինեի` թագավորությանս կեսը կտայի ստրատեգիկ թշնամու թիկունք հեծելազոր ուղարկելու հնարավորության համար:

Ցրված Սպարտակի զորքին վարիյա տվել վերադարձած Պոմպեյը` ինքը հաստատ ուշադրություն կդարձներ "հայկական" հեծելազորի մնացուկների վրա, կհարցներ, բա դուք ստեղ որտեղից? Ծովահեններն են բերել? Թե ձեր արքանա հրամայել?

Իմաստը հեծելազորը Հռոմի թիկունք ուղարկելու մեջ չէ, մանավանդ որ այդ ժամանակ Հռոմի դեմ դեռևս պատերազմ չկար: Իմաստը Հռոմի դեմ գործող ուժին աջակցելն է: Իսկ ծովահենները, ի դեպ, որպես ոչ պաշտոնապես Տիգրանի ռազմիկներ, մեծ վնաս հասցրեցին Հռոմին: Ընդ որում սրանց "ոչ պաշտոնական" ստատուսը մեծապես ձեռնտու էր եենց Տիգրանին - առիթի դեպքում կարող էր ասել. "Ինչ անեմ... ախպերս, ծովահեններ են"

Այսինքն Սպարտակին օգնություն Տիգրանը նենց ոչինչ ուղարկումա, իսկ երբ արդեն Հռոմը սկսումա իրան նեղել, մոռանումա Հռոմի թիկունք հեծելազոր ուղարկելու հրաշալի հնարավորության մասին:
Ծովահենները ծովահեն էին` թալանում էին Հռոմին ընդհանուր հիմունքների վրա:

Էդքան էլ տենց չի: Նույն ծովահենները 16-րդ դարում լավ էլ ծառայում էին Անգլիային:

Ոնց գիտեի, որ դրանց ես հիշելու: Ահամ, եկ սկսենք 16րդ դարը համեմատել մթա 1ին դարի հետ, շատ մոտիկ են:

Իսկ գուցե այնուհանդերձ ուշադիր կարդաս գրածս? Ես չասացի "գլադիատորների բանակը ուժեղ է Հռոմի բանակից", ես ասացի "գլադիատորներն էլ, ի դեպ, միջին մակարդակով ավելի ուժեղ էին, քան միջին լեգեոներները" - տարբերությունը զգացիր?

Դու դա գրեցիր որպես Սպարտակի հաղթանակների պատճառ: Ես գրեցի, որ դա պատճառ չի, պատճառը Սպարտակի` մեծամասնությամբ գլադիատորներից չբաղկացած բանակի ավելի էֆֆեկտիվ լինելն էր` որպես բանակի:

[Malxas]

Կուզենայի ուշադրության հրավիրել, որ Սպարտակի բանակը միայն սկզբում էր գլադիատորներով համալրված: Իս կետո, երբ 120.000 մարդ հավաքվեց, (եթե սխալվում եմ Լիոն ինձ կուղղի) , դրա մի տոկոսն էլ երևի չէին լինի: Ինչ խոսք գլադիատորները իրենց գործի վարպետ էին: Բայց չի կարելի ասել, որ միջին գլադիատորը միջին հռոմեացի լեգեոներից ուժեղ էր: Ի վերջո, եթե սթափ նայենք իրերին, ապա ոչ մի բանակ, չհաշված մի քանի բացառություն ճակատամարտերից, չէր կարող հաղթել հռոմեական զորքին բաց դաշտում: Զինվորի անձնական պատրաստությունն էլ ամենաառաջին տեղում չէի դնի: Ինչպես կբացատրեք, որ մեկ արաբ հեծյալն ի զորու էր չորս հռոմեացու հաղթել, իսկ տաս հազար հռոմեական բանակը ցրիվ էր տալիս քառասուն հազար արաբական զորքը...
Տիգրանն էլ բաց մարտում չկարողացավ հաղթել Լուկուլլոսին, այդ պատճառով խելամտորեն զգույշ մարտավարություն ընտրեց ու վերջո քշեց նրան իր երկրից:

[Leo Negri]

Համաձայն եմ, որ պետք է խելքը գլխին օգնականներ ունենա, սակայն եթե հիշես բոլոր ամենահզոր զորավարներին, ապա պարզ կդառնա, որ ամեն ինչ կախված է միայն ու միայն հրամանատարից:

Գրեթե բոլոր ամենահզոր զորավարները միշտ ունեցել են շատ հզոր մարդկանցից ունեցող շրջապատ: Ինչքան ուզումա հզոր լինի զորավարը` ինքը չի կարա բանակի կազմավորման բոլոր հարցերը ինքնուրույն լուծի` ոչ թե որորվհետև կարողություններն են քիչ, այլ որովհետև ուղղակի ժամանակային առումով չի հասցնի:

Ասածս էնա, որ Սպարտակի բանակը շատ նման էր Հռոմեական բանակին` ինչքան էլ որոշ հայրենասեր մարդիկ չուզենան, որ էդ բանակը հայկական լիներ, իսկ Սպարտակի ապստամբությունը` կարևորագույն հայկական ռազմա-քաղաքական օպերացիա: Հայրենասիրությունը շատ լավ բանա, բայց դե պետք չի պատմական փաստերը դզել փչել հայկական ռազմական մտքի անհաղթահարելիությունը ու գերակայությունը /որը լռիվ համաձայն եմ, երբեմն, բայց ոչ միշտ, հանճարեղին հասնող լավնա էղել/ արհեստականորեն ցույց տալու համար:

[Leo Negri]

Կուզենայի ուշադրության հրավիրել, որ Սպարտակի բանակը միայն սկզբում էր գլադիատորներով համալրված:

Նաև ավազակներով, Կապույայի մոտակայքի վիլլաներից հավաքած ստրուկներով, ու "այլ ուղեկիցներով": Խոսքս արդեն Վեզուվիոսի գլխին հավաքված խմբակի մասինա:

Ինչ խոսք գլադիատորները իրենց գործի վարպետ էին: Բայց չի կարելի ասել, որ միջին գլադիատորը միջին հռոմեացի լեգեոներից ուժեղ էր:

Սենց ասենք` մենամարտում ամենայն հավանականությամբ փորձառու գլադիատորը ոչ վետերան լեգիոների վարի կտար:

Տիգրանն էլ բաց մարտում չկարողացավ հաղթել Լուկուլլոսին, այդ պատճառով խելամտորեն զգույշ մարտավարություն ընտրեց ու վերջո քշեց նրան իր երկրից:

Զարմանալիա, որ չկարողացավ: Տենց թունդ ծովահենական նավատորմով, դեպի հռոմեական թիկունք բաց նրբանցքով, հռոմեական թիկունքում շուխուռ-ղալմաղալ անող հեծելազորի հնարավորությամբ:

[Rhayader]

Դե, մենակ այն, որ Սպարտակին իր ենթականերն անվանում էին «իմպերատոր» («հրամանատար»), թեորիապես իրենց համար ատելի հռոմեացիների լեզվով, թեորիապես իրենց համար ատելի բանակի գլխավոր հրամանատարի ու Միտրայի (եթե չեմ սխալվում) քրմի պաշտոնով, չգիտես ինչու))

[Malxas]

Տիգրան Մեծի կողմից օգնությունը Սպարտակին քիչ հավանական եմ համարում: Դա նաև քաղաքական մեծ սխալ կլիներ նրա կողմից, ինչը նման կալիբրի քաղաքագետի համար կարելի է բացառել: Հռոմի պես գերտերությանը պատերազմի առիթ տալ, երբ դրա պատճառը չկա: Հիշենք` երբ Լուկուլլոսը Հայաստան մտավ, սենատորներն իսկույն լվացին ձեռքերը և հայտարարեցին, որ Լուկուլլոսն իրենց կողմից լիազորված չէ, ինչը չէին անի, եթե մինչ այդակնհայտ թշնամական գործողություններ տեսած լինեին բուն Իտալիայի տարածքում:
Բացի այդ խոսքը Հռոմի կործանման մասին չէր գնում` ստրուկները գործողությունների հստակ պլան չունեին, և եթե նույնիսկ գրավեին Հռոմը, իրենք կձուլվեին հռոմեացիներին: Պատմության մեջ այդպիսի դեպք եղել է: Չժուրչժեն կոչվող հարյուրմիլիոնանոց ազգը ի վերջո մերվեց չինացիներին: Չնայաց հաղթել էր նրանց ու իրեն ենթարկել, բայց կուլտուրայով շատ էր ցածր, ուստիև մերվեց:

[Malxas]

Լեո Նեգրի ախպորը
Իսկ ինչու ես փորձառու գլադիատորին ոչ վետերան լեգեոների հետ համեմատում: Արի երիտասարդներին իրար հետ համեմատենք, փորձառուներին իրար: Բացի այդ, ինչ ես կարծում, տարբերություն կա? պատերազմում կռվելու և կրկեսում կռվելու մեջ: Սարկազմով չեմ ասում: Ասա այդ մասին այն ինչ իսկապես մտածում ես:

Քո խոսքերից
Զարմանալիա, որ չկարողացավ: Տենց թունդ ծովահենական նավատորմով, դեպի հռոմեական թիկունք բաց նրբանցքով, հռոմեական թիկունքում շուխուռ-ղալմաղալ անող հեծելազորի հնարավորությամբ:

Չեմ հասկանում թե սա ինչու ես հատկապես ինձ ուղղում: