Անուկապատում

[Ուլուանա]

Մի ժամանակ էնքան հեշտ էր ընտանիքիս անդամների համար նվերներ առնելը։ Առաջին անհրաժեշտության էնքան պակաս–պռատ բաներ ունեինք բոլորս, որ համարյա ինչ էլ առնեինք, պետք կգար, ու նվեր ստացողը հաստատ գոհ կլիներ։ Ինչքա՜ն հեշտ էինք ուրախացնում ու ուրախանում ամեն պուճուր նվերից։ Դե հա, բոլորս էլ գիտենք, որ կարևորն ուշադրությունն է, բլա–բլա–բլա, բայց կոնկրետ տոներին, երբ բոլորիս համար էլ պարզ է, որ նվերներ ամեն դեպքում լինելու են, ահագին դժվար է էնպիսի բան առնելը, որ համ պիտանի լինի (պիտանի ասելով՝ նկատի չունեմ, որ պարտադիր գործնական կիրառություն ունենա), համ դրանից արդեն չունենա, համ հետաքրքիր լինի, համ էլ դուր գա ստացողին։ Ու գնալով ավելի դժվար է դառնում։ Հատկապես տղամարդկանց հարցում։ Մի խոսքով՝ կարգին հնարամիտ է պետք լինել...

[Ուլուանա]

Էս ակումբցիները հերթով Ակումբին դավաճանում են Ֆեյսբուկի հետ։ Բոլոր կորած ակումբցիներին կարելի է հեշտությամբ գտնել Ֆեյսբուկի գրկում տժժալիս ։

[Ուլուանա]

Ի՞նչ է պետք մարդուն երջանկանալու համար, հատկապես երբ ընդհանուր առմամբ կարծես ամեն ինչ լավ է։ Պետք է, որ մի վատ բան լինի, իսկ հետո անցնի։ Կամ գոնե մի վատ բանի հեռանկարը կախվի գլխիդ, բայց հետո պարզվի, որ տագնապը կեղծ էր։

Մամաս միշտ ասում է. «Դուք որ հիվանդանում եք, ոնց որ արևս խավարի»։ Հիմա էլ ես եմ զգում նույնը, երբ տղաս հիվանդանում է։ Ու մնացած բոլոր խնդիրները հանկարծ էնքան մանր ու ճղճիմ են դառնում։
Էսօր խավարս ցրվեց վերջապես։
Մեկ–մեկ մտածում եմ՝ միգուցե պետք է միշտ լույսը նկատել, որպեսզի այն մեզ նկատել տալու համար հատուկ խավար չուղարկվի։

[Ուլուանա]

Ամենալավ զգացումներից մեկն այն է, երբ մեծագույն հաճույք ես ստանում մի բանից, որը միաժամանակ նաև պարտավոր ես անել, ընդ որում՝ որոշակի ժամանակահատվածում, այսինքն՝ հետաձգելու տեղ չունես, ու, ինչքան էլ «մեղսալի» հնչի, էդ հանգամանքը քեզ ահավոր դուր է գալիս։ Եթե, իհարկե, նախքան խղճի խայթ զգալը հասցնում ես գիտակցել, որ դու դա պարտավոր ես անել... Երբ լիքը անելիքներ կան, ու քիչ է մնում մեղավորության զգացումը կուլ տա քեզ, քանի որ դու իրավունք չունես էդքան գործերը թողած՝ հաճույքներով զբաղվելու, մեկ էլ հանկարծ օգնության է գալիս այն փրկարար գիտակցումը, որ դու հիմա էլ ես գործ անում, ուղղակի շատ հաճելի։ Էս կյանքն էնքան լիքն է սեղմ ժամկետների մեջ զզվելիորեն խցկված տհաճ պարտականություններով, որ մարդ արդեն մոռանում է, որ երբեմն հաճելիներն էլ են պատահում։

Ու ես դեռ ոչ մի կերպ չեմ կարողանում մտապահել, որ երբ երկչափ դիզայնիս հերթական պրոյեկտի վրա եմ աշխատում, կարող եմ հանգիստ ինձ թույլ տալ խղճի խայթ չզգալ։

[Ուլուանա]

Հաճելի սպասումները խնամքով է պետք «շահագործել». չարժե թույլ տալ, որ դրանք հասցնեն մաշվել նախքան իրականություն դառնալը։

[Ուլուանա]

Վաղուց չեմ երևացել էս կողմերում։ Կյանքումս դեռ երբեք էսքան զբաղված չեմ եղել, ինչը մի կողմից բավարարվածության զգացում է տալիս, մյուս կողմից՝ անընդհատ չհասցնելու տագնապ, սթրեսային վիճակներ (չնայած թող սթրեսների պատճառը միշտ միայն չհասցնելու վախը լինի, էլի դժգոհ չեմ լինի)։

Ինտերնետի հետ սերտ կապեր հաստատելուց ի վեր (այսինքն՝ մոտ յոթ տարի) դեռ չէր պատահել էնպես, որ իմեյլս ստուգելուց ու որոշ զուտ մասնագիտական որոնումներ անելուց բացի, օրերով, երբեմն՝ նույնիսկ շաբաթներով ուրիշ ոչ մի տեղ չմտնեի՝ բառացիորեն ժամանակ չգտնելու պատճառով։

Իսկ էս ընթացքում էնքան գրելիք է եղել, որ կամ ժամակավրեպ է դարձել, կամ ես եմ հավեսաթափ եղել գրելու համար։ Հիմնականում Լոնդոնի ճամփորդության վերաբերյալ տպավորություններիս համար եմ ափսոսում, որ վերադառնալուց ի վեր անընդհատ ուզում էի գրի առնել, բայց ոչ մի կերպ չէր հաջողվում։ Գուցե դեռ գրեմ, երբ ազատ ժամանակս ու հավեսս բարեհաճեն հանդիպել։

Վերջերս հանկարծ սկսեցի վախենալ, որ կարող է գրելը մոռանամ, համենայնդեպս, հայերեն գրելը։
Չգիտեմ ինչու, սկսեց թվալ, որ եթե շարունակեմ ոչ մի տեղ գրառումներ չանել, շուտով կհայտնաբերեմ, որ գրավոր խոսքս հետ է զարգացել, իսկ դա ամենասարսափելի բաներից մեկն է, որ կարող է ինձ հետ պատահել... Չգիտեմ՝ վերոնշյալ վախս ինչքանով է հիմնավոր, բայց երևի սկսեմ գոնե մեկ–մեկ ժամանակի պատառիկներ որսալ ու որոշ բաներ, թեկուզ ոչ էական ու ոչ այնքան հետաքրքիր, գրի առնել։ Ի վերջո, վաղուց ժամանակն է, որ սովորեմ նաև «ձեռքի հետ» գրել, ինչպես հաջողությամբ անում են շատերը։ Ու ընդհանրապես ամեն ինչ էլ պետք է սովորել անհրաժեշտության դեպքում «ձեռքի հետ» անել։ Իսկ ես, ցավոք, լրիվ զուրկ եմ էդ ունակությունից։

Երեկ գիշեր ժամը չորսի կողմերն արթնացա ու մի ժամից ավել չէի կարողանում քնել։ Մտքերս համառորեն ընթանում էին որոշակի ուղղությամբ... Հիմա էստեղ գրելիս ուզում էի դրանց վրայից հանել գիշերային դրամատիկ քողը, որով, որպես կանոն, պարուրված են լինում գիշերն իմ գլխում ծագած գրեթե բոլոր մտքերը, բայց այս պահին մեզ մոտ նորից գիշեր է, ու ես զգում եմ, թե ինչպես է դրամատիզմի քողը կամաց–կամաց, բայց հաստատուն կերպով իջնում մտքերիս վրա... Ցերեկը ես գարշում եմ դրամատիզմի ցանկացած դրսևորումից, նույնիսկ ու հատկապես սեփական անձից եկող, բայց գիշերը մենք հաշտվում ենք, ու ես հանձնվում եմ նրա գերիշխանությանը։ Այստեղ միակ մխիթարությունն այն է, որ գիշերը ես սովորաբար քնած եմ լինում, ու մենք առանձնապես չենք շփվում։

Էս գիշերվա իմ անքնության ժամերը նվիրված էին ափսոսանքի սուր զգացմանը, որը, սակայն, կապ չուներ իմ որևէ արածի կամ չարածի հետ, ու ընդհանրապես ինձ հետ ուղղակիորեն կապ չուներ։ Չեմ կարող ասել, թե էդ մտքերը հանկարծակի էին այցելել։ Իրականում դրանք միշտ էլ ներկա են եղել ենթագիտակցությանս խորքերում, իսկ վերջին տարիներին գնալով ավելի ու ավելի հաճախակի են մակերես դուրս գալիս...

Էնքան երկար նախաբան գրեցի, որ բուն թեմայի մասին գրելու ցանկությունս արդեն կամաց–կամաց իր տեղը զիջում է քնելու ցանկությանը։ Բայց վաղը հաստատ ժամանակ չեմ ունենալու գրելու, էնպես որ ավելի լավ է՝ էս հարցն էսօր լուծեմ–վերջացնեմ, մեկ է, էսօր էլ դժվար թե սրանից ավելի օգտակար բան անեմ։

Մտքերս գուցե մի քիչ կոպիտ ու կատեգորիկ հնչեն, բայց մեղմացնելու մտադրություն չունեմ, որովհետև ես հենց էդպես եմ դրանք մտածել, ուրեմն էդպես էլ կներկայացնեմ։

Հա, ի՞նչ էի ուզում ասել։ Ափսոսում էի, ավելի ճիշտ՝ ցավում էի էն բոլոր մարդկանց համար, որոնցից, կոպիտ ասած, ի վերջո կարգին բան դուրս չեկավ, այնինչ նրանց զարգացումը կարող էր լրիվ այլ կերպ ընթանալ, ու լրիվ ուրիշ մարդ կդառնային։ Ցավում էի իմ հասակակիցներից ոմանց համար, որոնք, իրենց մեջ դրական, հետաքրքիր ու գուցե թաքնված, բայց ազնիվ ու մարդկային միջուկ ունենալով հանդերձ, իրենցով զբաղվող, խելքը գլխին ծնողներ չունենալու պատճառով, կոպիտ ասած, թափթփուկների վերածվեցին ու ձուլվեցին աշխարհի ահռելի թափթփակույտին, այնինչ ավելի լավ ծնողներ ունենալու դեպքում ո՞վ գիտի, թե հիմա ինչ հաջողությունների կհասնեին, ինչ լավ ու հետաքրքիր մարդիկ կլինեին։ Ցավում էի նաև էն ծնողների համար, ովքեր ահագին արժանիքներ ունենալով, կարծես թե պիտի շատ լավ ծնողներ լինեին, բայց չկարողացան կարգին դաստիարակություն տալ իրենց երեխաներին, ու, փաստորեն, աշխարհին տվեցին չկայացած կամ բարոյապես ցածր մակարդակի անհատներ, ու դրա հետևանքով իրենք էլ դարձան ապերջանիկ ու չկայացած...

Իրականում էս մտքերը նոր թափով գլուխս ներխուժեցին մի քանի օր առաջ կոնկրետ մարդկանց ֆեյսբուքյան էջերն ուսումնասիրելու հետևանքով։ Մարդիկ, որոնց հետ ավելի քան տասը տարի որևէ առնչություն չունեմ, մինչդեռ, «օրենքով» պիտի որ սերտ կապերի մեջ լինեի... Բայց երբեմն ինչքան խոսուն կարող են լինել էդ էջերը... Հաճախ ընդամենը մի նկարից, նկարի տակ արված մի մեկնաբանությունից մարդու ամբողջ էությունն ու կյանքի իմաստը դուրս են պրծնում աչքիդ առաջ։ Եթե ասեմ, որ իմ ունեցած նախկին տեղեկություններից դատելով՝ շատ տարբեր տպավորություն էի սպասում, հաստատ սուտ կլինի, բայց, չգիտեմ ինչու, մի երկու օր շոկի մեջ էի։ Երևի ավելի շատ ցավում էի, քան զարմանում։ Չգիտեմ, ուղղակի մտովի հիմնվում էի էլի մարդու պոտենցիալի վրա, այսինքն՝ պատկերացնում էն, ինչը կարող էր լինել՝ հաշվի առնելով տվյալ մարդու բնածին, միջուկային որոշ գծեր, որոնք հավանաբար լխճվել են համապատասխան դաստիարակության հետևանով ձևավորված կամ գուցե ծնողներից մեկից ժառանգած էնպիսի բացասական գծերի կողմից, ինչպիսիք են գռեհկությունը, լոպազությունը, ցոփությունն ու հոգևոր ամեն ինչի նկատմամբ անհաղորդությունը։ Ու միաժամանակ անասելի ցավում էի ծնողներից մեկի համար, որը հաստատ չի կարող երջանիկ լինել իր երեխաներին էդպիսին մեծացնելու համար։ Հետո հիշում էի, նաև պատկերացնում, թե նմանատիպ ինչքա՜ն դեպքեր կան...

Բայց էս ամենը ցերեկն էնքան սուր չեմ զգում, ինչքան գիշերը։ Ինչ լավ է, որ գիշերը քնելու համար է, համենայնդեպս, իմ դեպքում։

[Ուլուանա]

Վերջին տարիներին, երբ իրար հետևից սկսեցին Հայաստան այցելել լեգենդար խմբերը (որոնցից հատկապես Uriah Heep–ի համերգը բաց թողնելու համար եմ ափսոսում), ես, Նյու Յորքում նստած, մտածում էի, իսկ ու՞մ համերգին իսկապես կուզենայի գնալ։ Ընդհանրապես սիրածս երգիչներից ու խմբերից շատերի համերգներին չէի ուզենա գնալ զուտ էն պատճառով, որ շատ բարձր երաժշտությունն էնքան էլ լավ չեմ տանում։ Ու մտածում էի, որ էս պահին միակ խումբը, որի համերգին, անկախ ամեն ինչից, շատ կուզենայի լինել ու հնարավորության դեպքում առանց տատանվելու կգնայի, The Cranberries–ն է։ Հիշում եմ՝ մի երկու տարի առաջ մի պահ նույնիսկ որոշեցի ինտերնետում որոնել՝ արդյոք The Cranberries–ը մոտ ապագայում համերգ չի նախատեսում Նյու Յորքում։ ) Բայց չէ, նման պլաններ չկային, թեև հույսեր էլ, ճիշտն ասած, առանձնապես չկային ։ Ուղղակի պահի տակ մտքովս անցավ ստուգել, ստուգեցի։ Հետո մոռացա, անցավ–գնաց։

Մի երկու ամիս առաջ էլ քույրս տեղեկացրեց, որ The Cranberries–ը ներկայումս համաշխարհային համերգային շրջագայության է մեկնել ու մայիսի սկզբին Նյու Յորքում է համերգներ տալու։ Ո՜նց էի ուրախացել։ Հավատս չէր գալիս։ Տոմսերն անմիջապես գնվեցին։ Երկու օր առաջ էլ համերգն էր։ Համերգասրահը, որում նախատեսված էր համերգը, նստատեղեր չուներ. ով որտեղ հասցներ՝ կանգնում էր։ Լավագույն մասը բեմի դիմաց գտնվող դատարկ տարածքն էր։ Կային նաև օթյակներ՝ երկու հարկով, որոնցից նայելու հեռանկարը բոլորովին գրավիչ չէր թվում։ Ես ու ամուսինս էդ առումով միջինից մի քիչ լավ վիճակում հայտնվեցինք` հասցնելով գրավել բեմի դիմացի մոտավորապես մեջտեղի մասերը՝ բեմից մոտ երեք մետր հեռավորության վրա։ Կանգնելն, իհարկե, հոգնեցուցիչ էր, բայց արժեր։ Ճիշտ է, դիմացից որոշ բարձր գլուխներ տեղ–տեղ խոչընդոտում էին, որի համար փոշմանեցի, որ էն բարձր պլատֆորմով կոշիկներս չէի հագել (որոնք, արդեն քանի տարի է՝ հագնում եմ հիմնականում անձրևոտ եղանակին՝ ոտքերս անձրևաջրերից պաշտպանելու համար ։ Բայց ընդհանուր առմամբ լավ երևում էր։ Ու կարևորը՝ չնայած համատարած ոգևորությանը՝ հրմշտոց չկար։ Շատ անշառ, անվնաս ոգևորություն էր տիրում դահլիճում, համարյա The Cranberries–ի երգերի նման ։


Գիտեի, որ The Cranberries–ը 2012–ին՝ տասը տարի ցրված լինելուց հետո վերամիավորվել է, ինչպես նաև հասցրել է մի նոր ալբոմ թողարկել, որից, սակայն, ոչ մի երգ չէի հասցրել նախօրոք լսել։ Բայց հաշվի առնելով, որ The Cranberries–ի երգերը (առնվազն ինձ համար) կարող են լինել կամ լավը, կամ շատ լավը, սպասելիքներս էլ համապատասխան էին։ Դոլորեսի յուրահատուկ թրթռուն ձայնը, որ ուրիշ ոչ մեկի հետ չես շփոթի, բոլորովին չէր փոխվել։ Հին հիթերից բացի, երգեց նաև նոր՝ Roses ալբոմից մի քանի երգ, որոնցից հատկապես Tomorrow–ն շատ հավանեցի։




Ահագին լուսանկարել եմ, չնայած հիմնականում լույսերի պատճառով էնքան էլ հաջող չեն ստացվել նկարները։ Մի քանի կարճ հատված էլ վիդեո եմ նկարել լուսանկարչական ապարատով, ուղղակի որպես հիշատակ համերգից, թե չէ ձայնի որակն էն չի։ Ահա դրանցից մի քանիսը.











Դոլորեսն էնքան իրական ու հասարակ էր թվում։ ) Վերջերս էլ ահագին կարդացի իր մասին։ Պարզվում է՝ մարդը ստեղծագործական արձակուրդի էր գնացել՝ մամայություն անելու, մարդկային կյանքով ապրելու համար, քանի որ, ինչպես ինքն է ասում, խմբի հետ աշխատանքն ընդհանրապես ապրելու համար ժամանակ ու էներգիա չէր թողնում։ Ու պատմում է, որ ինքն, այսպես ասած, դպրոցից հազիվ դուրս եկած ու դեռ կյանք չտեսած՝ միանգամից ընկել է աստղային կյանք, որն իր համար խիստ ծանր ու ոչ երջանիկ ժամանակահատված է եղել՝ չնայած խմբի համաշխարհային հաջողությանը»։ Իսկ խմբի ցրվելուց հետո երեք երեխա է ունեցել, ու գտնում է, որ հատկապես քանի դեռ երեխաները փոքր են, շատ կարևոր է, որ մայրը մշտապես կողքներին լինի։ Ու ընդհանրապես ընտանիքն ամեն ինչից վեր է դասում։

The Cranberries–ի երգերում առանձնահատուկ հանգստություն,մեղմություն ու ներդաշնակություն կա, ինչն, անշուշտ, զգալի չափով պայմանավորված է երգչուհու քնքուշ, ելևէջուն ու մի տեսակ շոյող ձայնով (ընդ որում նշված հատկությունները չեն կորչում նույնիսկ բղավելիս), բայց մեղեդիներն էլ իրենց հերթին են հանգստացնող ու երգչուհու ձայնին համահունչ։ Լսելիս խաղաղվում եմ միշտ։

Մի քիչ էլ հին սիրված երգերից.





Նաև իմացա, որ խմբի ցրված լինելու ընթացքում Դոլորեսը երկու սոլո ալբոմ է ձայնագրել՝ Are You Listening? (2007) և No baggage (2009), բայց դրանք դեռ չեմ հասցրել լսել։

[Ուլուանա]

Վաղուց էստեղ մայրենի լեզվիցս չեմ «բամբասել» ։

Բազմիցս խոսվել է էն մասին, որ մեր խոսակցական և գրական լեզուների միջև մեծ անդունդ կա։ Նույնիսկ չգիտեմ՝ ուրիշ լեզու կա՞, որում անդունդն էնքան մեծ է, որքան հայերենում։ Մերում խոսակցականն էն աստիճանի անկախ ու «ինքնավար» է, որ իր համար նույնիսկ առանձին «հա» ու «չէ» է զարգացրել, որոնք միանգամայն հաստատուն տեղ ունեն լեզվում։ Ես չեմ ասում, թե դա վատ է, ուղղակի էստեղ հետաքրքիրն էն է, որ նույն «այո»–ն ու «ոչ»–ը խոսակցականում էլ են գործածվում, բայց էս դեպքում՝ ոչ թե պարզապես հաստատում կամ ժխտում արտահայտելու, այլ խոսքին շատ որոշակի՝ լրացուցիչ իմաստային երանգ հաղորդելու համար։ Չգիտեմ՝ երբ, ինչից ու ինչպես է էդ երևույթն առաջացել, բայց փաստ է, որ մեր խոսակցականում «այո»–ն ու «հա»–ն, ինչպես նաև «ոչ»–ն ու «չէ»–ն բավական տարբեր կոնոտացիա ունեն։ Եթե նկատել եք, «այո»–ն ու «ոչ»–ը շատ հարմար ու բնականորեն տեղավորվում են մեր խոսակցականի մեջ, օրինակ, հակաճառություն արտահայտելիս։ Օրինակ, երբ ձեզ հարցնեն՝ արդյոք գիտե՞ք էսինչ բանը որտեղ է, չիմանալու դեպքում դուք կպատասխանեք՝ չէ։ Բայց երբ ձեզ (հատկապես բարկացած) մեղադրեն՝ ասելով, որ էսինչ բանը դուք եք կորցրել, դուք վրդովված կպատասխանեք. «Ո՛չ (անպայման շեշտով), ես դրան ձեռք չե՛մ տվել»։ Համանման ձևով է կիրառվում նաև «այո–հա» զույգը. «հա»–ն սովորական, հանգիստ, չեզոք, երբեմն դրական հույզերի դեպքում է գործածվում, իսկ «այո»–ն վրդովված կամ հակաճառելու ժամանակ։ Այսինքն՝ «այո» և «ոչ» գրական տարբերակները մեր լեզվի խոսակցականում հայտնվելիս որոշակի ագրեսիվ երանգավորում են ստանում։ Էստեղ, իհարկե, կարելի է խորանալ ու նշված դեպքերին հակադրել «այո»–ի մեկ այլ ծայրահեղություն՝ խոսակցականում ոգևորություն ու գոհունակություն արտահայտող իմաստային երանգը (այո՜), բայց սահմանափակվենք էսքանով։

Խոսակցականում ժխտում ու հաստատում արտահայտելու հարցում շատ հետաքրքիր, ինչ–որ առումով նույնիսկ տարօրինակ արտահայտություն է, օրինակ, «չէ–հա»–ն, արտահայտություն, որն իր գրական համարժեքը չունի, ու դժվար է պատկերացնել, որ կարող էր ունենալ ) Շատ հետաքրքիր ընկալում է ընկած «չէ–հա»–ի հիմքում. բաղկացած լինելով երկու բևեռայնորեն հակառակ պատասխաններից՝ այն արտահայտում է խոսողի սուբյեկտիվ ու հաճախ անվստահ տեսակետը որևէ երևույթի անհավանականության վերաբերյալ։ Ու հետաքրքիրն այն է, որ «չէ–հա»–ն մեծ մասամբ հնչում է վստահ տոնով, բայց, այնուամենայնիվ, դրա «պոչիկ» հանդիսացող «հա»–ն թույլ չի տալիս, որ ասվածն ընկալվի որպես հաստատ բան` փաստ։

Հետաքրքիր լեզու ունենք, էլի, հո զոռով չի։ )

[Ուլուանա]

Ո՜նց չեմ սիրում մանուկների կատարմամբ մանկական երգեր... Մտքիս չի գալիս էնպիսի կատարում, որ հավանած լինեմ։ Լուրջ։ Ու քանի որ առնվազն Հայաստանում մանկական երգերը հիմնականում մանուկներն են կատարում, սկզբում ինձ թվում էր, թե ընդհանրապես մանկական երգեր չեմ սիրում, ու էդ մտքից նույնիսկ վատ էի զգում ինձ։ Բայց հետո զգացի, որ չէ, հենց երեխաների՛ կատարմամբ չեմ սիրում։ Մեծերինը հաճախ հավանում եմ։ Իսկ երեխաների կատարմամբ լսելիս ներվայնանում եմ միշտ։ Չեմ սիրում, որ էրեխեքը ձևեր թափելով, շինծու արտիստիզմով խունջիկ–մունջիկ են գալիս։ Անբնականություն եմ զգում. մի տեսակ ոնց որ մեծացած–փոքրացած լինեն։

[Ուլուանա]

Զարմացել էի՝ հայտնաբերելով, որ Երևանում դեռ կարելի է լսել «Ժա՜վելի՜ սպի՜րտ» գոռացող կանանց։ Ինձ էլ թվում էր՝ հայկական ֆոլկլորի ախորժելի պատառիկ հանդիսացող այդ սովորույթը վաղուց արդեն պատմություն է։ Հետաքրքիր է, որ այդ հեղուկը գովազդող ձայնն ամեն տեղ հնչում է նույն ինտոնացիայով, նույն շեշտադրությամբ ու ծորունությամբ, կարծես գոռացողը միշտ նույն մարդը լինի։ Ընդ որում՝ նրան երբեք չես տեսնում, միայն ձայնն ես լսում ողջ թաղամասով մեկ, մանկությունիցդ եկող այդ անփոփոխ ու տնավարի ականջդ ծակող ձայնը, որի վրա ժամանակը զարմանալիորեն ազդեցություն չի գործում։ Դեռ փոքրուց միշտ ուզեցել եմ տեսնել էդ գոռացողին։ Ձայնը լսելով՝ հաճախ նայել եմ պատուհանից՝ փորձելով գտնել, թե որտեղից է գալիս, բայց դեռ չեմ հիշում դեպք, որ տեսած լինեմ։

Մի տեսակ ուրախություն եմ ապրում, երբ հայտնաբերում եմ, որ ինչ–որ բաներ բոլորովին չեն փոխվել, թեկուզև «ժավելի սպիրտ» գոռացող ձայնի տեսքով։

[Ուլուանա]

Իսկ ես արդեն տղայիս (20 ամսական) սովորեցրել եմ պոնչիկ անել ։ Հլը որ մենակ ինձ ա պոնչիկ անում՝ պատվերով, բայց դե ամեն դեպքում թող բոլորը պատրաստվեն ։

[Ուլուանա]

Նկատել եմ, որ վերջերս համարյա չեմ ունենում էնպիսի մտքեր, որոնց մասին չէի ուզենա, որ որևէ մեկն իմանար։ Տեսնես՝ դա ի՞նչ է նշանակում. ավելի ճի՞շտ մարդ եմ դարձել, թե՞ ուղղակի երևակայությունս է փչացել...

[Ուլուանա]

Հուլիսի վերջին մի ամսով Հայաստան էինք գնացել, բայց մինչև հիմա չեմ գրել վերջին դիտարկումներիս մասին։ Իսկ եթե դիտարկումները կան, բայց չեմ գրում, ուրեմն մեջս մի տեղ ծանրանում–մնում է, պետք է թոթափել էդ «բեռը»։

* * *
Սա էլի եմ ասել, բայց քանի որ զգացողությունն էս անգամ էլ ունեցա ու ավելի ուժեղ, կարծում եմ՝ ձանձրալի չի լինի, եթե էլի նշեմ։ Հայաստանում ամեն ինչ ավելի ԻՍԿԱԿԱՆ է՝ թե՛ լավը, թե՛ վատը։ Մարդիկ, իրերը, երևույթները՝ ամեն ինչ ավելի վառ ու ավելի շոշափելի է՝ իր բոլոր դրական ու բացասական կողմերով։

* * *
Համով ուտելիքի մասին էլ չեմ կարող նորից չհիշել. լավաշ, մատնաքաշ, համով լոլիկ, արևահամ ծիրան, հյութալի, ընտիր դեղձ, ժենգյալով հաց... Ցուցակն անվերջ կարելի է շարունակել։ Ու հետաքրքիրն այն է, որ ԱՄՆ–ում ապրելով քիչ–քիչ սկսում ես մոռանալ էդ ամեն ինչի իսկական համը, ու քեզ սկսում է թվալ, թե առանձնապես տարբերություն չկա էստեղի ու էնտեղի ուտելիքների միջև, իրականում թվացյալ էր, բայց հերիք է, որ Հայաստանից ԱՄՆ գնաս կամ հակառակը, նոր հասկանում ես, թե ինչ ահռելի է տարբերությունը։

* * *
Հաճելի «մանրուքներից» են փողոցային պուլպուլակները։ Երևի միայն Հայաստանից դուրս ապրելու դեպքում կարելի է իսկապես գնահատել դրանց կարևորությունը։ Այն, որ փողոցում հաճախակի կարող ես անվճար սառը, համեղ ջրով ծարավդ հագեցնել, քիչ բան չէ։

* * *
Երևանում նկատածս ամենահաճելի անակնկալը կամարանցումների նկարազարդումներն էին։ Կարծում եմ՝ թե՛ գաղափարը, թե՛ իրագործումը շատ հաջող են։ Անչափ հաճելի է անցնել դրանց միջով կամ թեկուզ կողքով ու տեսնել էդ գունեղ, կոլորիտային նկարները։ Շատ ինքնատիպ ու գեղեցիկ երանգ են տալիս մեր քաղաքի ընդհանուր պատկերին։

* * *
Հայերին ես ԱՄՆ–ում սովորաբար ճանաչում, տարբերում եմ բնորոշ հայացքով։ Թե կոնկրետ ինչպիսին է էդ հայացքը՝ միշտ դժվարացել եմ բնորոշել, բայց էս անգամ Հայաստան գալով՝ կարծես թե ինքս ինձ համար պարզեցի էդ հարցը։ Գուցե սխալվում եմ, բայց ինձ թվում է՝ օրինաչափությունը գործում է գրեթե առանց բացառության. հայերը՝ անկախ կրթությունից, ինտելեկտից, բարոյական հատկանիշներից ու մնացած ամեն ինչից՝ ունեն իրենց ճիշտ լինելու մեջ համոզված հայացք։ Լավ է դա, թե վատ՝ այլ հարց է։ Ես ընդամենը «փաստն» եմ արձանագրում։

* * *
Երևանում մեկումեջ հեռուստացույց դիտելով՝ նկատեցի մի անդուր բան. հայկական էստրադան, իր առանց այդ էլ ցածր մակարդակին վրադիր, գնալով ռաբիսանում է... Ինձ համար անծանոթ, նոր երգերի մեծ մասը լսելիս հաճախ չէի կարողանում հասկանալ՝ ի վերջո, ռաբիս է, թե էստրադային։ Էստրադան ու ռաբիսը, փաստորեն, սկսել են բարեկամություն անել։ Մի քիչ էլ, ու սահմանագիծը լրիվ կվերանա։ Վախենալու է, մեղմ ասած։

* * *
Բայց ամենահաճելին ամենուր հայերեն խոսք լսելն էր։ Որ նոր էի եկել, ամեն անգամ փողոցում հայերեն խոսք լսելիս կտրուկ անակնկալի էի գալիս. «վա՛յ, հայերեն» վիճակն էր։ Ու սկզբում ամեն անգամ մի տեսակ ագահությամբ ուզում էի խողողին լսել մինչև վերջ, կարծես հազվագյուտ դեպք էր։ Մինչև որ քիչ–քիչ սովորական դարձավ։

Իսկ ԱՄՆ գալուց հետո հայտնաբերում եմ, որ դժվարությամբ եմ հասկանում ամերիկացիներին։ Ականջս մի տեսակ չի սպասում անգլերեն խոսք լսելուն, ու երբ մի բան են ասում, միանգամից չեմ ընկալում։ Դեռ ընտելանում եմ։

[Ուլուանա]

Դու բավականաչափ մեծ ես, եթե այն մարդիկ, որոնց ծնվելը դու հիշում ես, արդեն երեխա ունեն։

[Ուլուանա]

Նախամուսնական կյանքում մնացած ընտանեկան երկու իրավիճակ կա, որ ահավոր կարոտում եմ։ Մեկն այն է, որ երեկոյան կողմ բոլորս միասին նստած հաց ենք ուտում ու աշխույժ զրուցում։ Ամեն մեկը պատմում է իր օրվա մասին, քննարկում, ասում, խոսում, ծիծաղում ենք։

Մյուսն այն է, որ բոլորը տանն են, ամեն մեկը սենյակի/տան մի անկյունում լուռ իր գործով է զբաղված։ Կարող ենք ոչ մեկս էլ չխոսել, կամ միայն երբեմն–երբեմն մեկս մյուսիս ինչ–որ բան ասել ու էլի վերադառնալ մեր գործին։ Մի տեսակ անխռով մթնոլորտ է, մաքուր առօրեականություն՝ օդում թևածող ինչ–որ տաքուկ հարմարավետության ու ապահովության զգացողությամբ, քանի որ բոլորս տանն ենք ու միասին։