Անուկապատում

[Ուլուանա]

Մի երևույթ եմ նկատել վաղուց, բայց կարծեմ ոչ մի անգամ չեմ խոսել դրա մասին։
Երբ ինչ–որ մեկին հակակրում եմ, բավական է, որ հակակրանքը հասնի իր առավելագույն աստիճանին, մեկ էլ կտրուկ վերածվում է խղճահարության, կարեկցանքի։ Սա էն վերևից նայելով, արհամարհական խղճահարությունը չի, երբ կատաղությունից (հաճախ՝ նաև անզորությունից) պայթելով՝ դիմացինի դեմքին շպրտում են, թե խղճում են նրան, բայց իրականում բոլորովին էլ չեն խղճում, այլ պարզապես ատում են։ Իմ նկատի ունեցած դեպքում խոսքը լրիվ անկեղծ, իսկական խղճահարության ու կարեկցանքի մասին է, ու էդ դեպքում հաստատ դիմացինին դրա մասին հայտնելու ցանկություն էլ չես ունենում։ Ուղղակի կարծես «առաստաղին» խփվելուց հետո մարդը միանգամայն բնականորեն ընկնում է ցած և անօգնական ու խղճալի փռվում հատակին։ Մեկ էլ հանկարծ սկսում եմ կարծես մոտիկից ու խոշոր պլանով տեսնել էդ մարդու՝ էդպիսի լինելու հնարավոր պատճառները ու ցավ եմ զգում եմ իր համար։ Մտածում եմ՝ էդ աստիճանի փոքրանալու համար մարդը պիտի որ ահագին «ինքն իր վրայով անցած» լինի, իսկ «իր վրայով անցնելը» դժվար թե որևէ մեկի համար հեշտ կամ հաճելի լինի։

[Ուլուանա]

Օրագրումդ ուշ–ուշ գրելը հատկապես զգում ես էն ժամանակ, երբ բացում ես «Օրագրեր» ենթաբաժինը, որ էնտեղից էլ քո օրագիրը մտնես, ու առաջին էջում չես գտնում օրագիրդ։

* * *

Հետաքրքիր է, ամբողջ կյանքում ինձ համարյա միշտ զգացել եմ կամ թերագնահատված, կամ գերագնահատված, ու միայն շատ հազվագյուտ դեպքերում՝ ըստ արժանվույն գնահատված։ Իհարկե, «ըստ արժանվույնն» էլ իր հերթին իմ սուբյեկտիվ ընկալումն է, բայց ամեն դեպքում այն գոյություն ունի, ու դրա հիման վրա էլ թերագնահատվածությունն ու գերագնահատվածությունն են ընկալվում։ Ընդ որում՝ նշածս երկու ծայրահեղ գնահատականները երբեմն կարող եմ զգալ նույն մարդու կողմից՝ տարբեր առումներով։ Ու երկուսն էլ՝ թե՛ թերագնահատվածության, թե՛ գերագնահատվածության գիտակցումը, հավասարապես ցավոտ են։

* * *

Տարիներ առաջ էստեղ երկու անգամ գրառում էի արել պարբերաբար կրկնվող երկու երազներիս մասին. մեկը մաթեմատիկայի քննության մասին էր, մյուսը՝ երաժշտության (երաժշտական դպրոցիս)։ Երկու առարկաների դեպքում էլ կամ վերջին պահին են մեզ տեղեկացնում, որ քննություն ունենք, ասենք, մի երկու օր քննությունից առաջ, կամ էլ ուղղակի պարզվում է, որ ես ժամանակին պիտի հանձնեի էդ քննությունը, բայց մոռացել էի, կամ ծուլացել էի ու չէի հանձնել, ու հիմա պիտի հանձնեմ։ Մի խոսքով՝ երկուսի դեպքում էլ անտանելի դիսկոմֆորտով, տագնապներով ու խղճի խայթով հագեցած երազներ են, ու դրանք դպրոցն ավարտելուց ի վեր պարբերաբար տեսնում էի։

Մաթեմի քննության մասին հետապնդող երազս բարեհաջող կերպով ինձ լքեց այն բանից հետո, երբ մոտ հինգ տարի առաջ քոլեջում որպես պարտադիր առարկա՝ մաթեմատիկա վերցրի ու գերազանց հանձնեցի։ Դա, փաստորեն, ինքնըստինքյան լուծում ստացվեց. առարկան ավարտելուց հետո էդ երազն այլևս ոչ մի անգամ չեմ տեսել։ Երաժշտության քննության մասին երազը դեռ շարունակում է ինձ հետապնդել. վերջին անգամ վերջերս եմ տեսել, ու, ցավոք, ոչ մի առաջընթաց։ Երաժշտության դաս դժվար թե վերցնեմ, բայց մի ուրիշ բան եմ մտածում անել էդ կապակցությամբ, տեսնենք՝ ոնց կստացվի։ Ամեն դեպքում մի բան հաստատ պետք է անել էդ մղձավանջից ազատվելու համար, հատկապես որ արդեն փորձով գիտեմ, որ անելն օգնում է։

Պատմություն առարկա եմ անցնում հիմա (ԱՄՆ–ի պատմություն)։ Զարմանալի է, որ պատմության հետ կապված նմանատիպ երազ չունեմ։ Ախր շատ կսազեր։ Բայց չէ, չեմ բողոքում, հանկարծ չհայտնվի... Ուղղակի զարմանում եմ. երաժշտության հետ կապված նման երազ ունեմ, էն դեպքում, երբ երաժշտական դպրոցում ընդհանուր առմամբ լավ եմ սովորել ու հատկապես լավ էլ ավարտել եմ, ուղղակի ընթացքում, վերջին երկու տարին չհաշված, ահագին ալարկոտություն եմ արել ու գլուխ պահել, մաթեմն էլ վատ չեմ սովորել դպրոցում, ուղղակի տասներորդ դասարանում, երբ պարապում էի ընդունելության քննությունների համար, ու մաթեմը դրանց հետ հեչ կապ չուներ, վերջին կիսամյակում ահագին աչքաթող էի արել, իսկ պատմության դեպքում շատ ավելի մեծ է «պարտքս». ոչ դպրոցում եմ պատմությունը նորմալ սովորել, ոչ ինստիտուտում, ու եթե խորանանք, խիղճս ամենաշատը պատմության առումով է ծանր։ Բայց արի ու տես, իմ երազադարանի «սարսափ» բաժնում պատմությանը նվիրված երազ չկա։ Իսկապես չեմ հասկանում, թե ինչի հաշվին եմ էդպես հեշտ պլստացել էս առումով։

Բայց դատելով նրանից, թե ինչ դժվարությամբ եմ սովորում հիմիկվա պատմություն առարկան, թե ինչքան ժամանակ եմ ծախսում, ինչ դանդաղ եմ առաջ գնում, վախենամ, որ էս անգամ առարկան հանձնելուց հետո՛ սկսեմ էդպիսի երազ տեսնել... Վախենում եմ, որ սա դառնա քոլեջի իմ միակ ցածր գնահատականը։ Նույնիսկ քիմիան ու պատմությունը բարեհաջող հանձնեցի, իսկ էս մեկը լուրջ վախենալու է։ Ո՞նց են մարդիկ պատմություն սովորում։ Ինձ համար մի տաժանակիր աշխատանք է. չեմ կարող նկարագրել, թե ինչ բարդ է էդ ամենը հիշելը, լիքը իրադարձություններ որպես ամբողջություն տեսնելը, իրար կապելն ու համապատասխան եզրակացություններ անելը։ Երևի զգալի չափով նաև հենց պատմություն սովորելու փորձի պակասով է պայմանավորված էս դժվարությունը, չգիտեմ։ Ախր հետաքրքիր էլ է, չեմ կարող ասել, թե ձանձրանում եմ։ Բայց, մեկ է, դժվար է, ահավոր դժվար։

* * *

էսօր էսպիսի մի համեմատություն մտքովս անցավ. ժամանակի սղության պատճառով ստեղծագործական աշխատանքից զրկված լինելով՝ կարևոր ու անհրաժեշտ այլ գործեր անելը նման է նրան, որ երկար ժամանակ հաց կերած չլինես, սոված մեռնելիս լինես, բայց հաց չուտես, քանի որ դրա ժամանակը չունես, եթե ուտես, չես հասցնի մնացած գործերդ, իսկ դրանք ավելի կարևոր են, բայց միաժամանակ էդ գործերիդ վրա էլ չես կարողանում նորմալ կենտրոնանալ, ինչքան էլ փորձում ես, արդյունավետ աշխատել չի ստացվում, քանի որ սովը խանգարում է. ուշք ու միտքդ ուտելն է։ Էդպես սոված սատկելով էլ ապրում եմ՝ արդեն ահագին ժամանակ։ Ոչ արածս գործից եմ բան հասկանում, ոչ էլ կարողանում եմ մոռանալ, որ սոված եմ։ Տեսնեմ՝ դեռ ինչքան կձգեմ...

* * *

Վերջերս մի թեմա եմ ուզում բացել «Նորաձևություն և ոճ» բաժնում։ Ահագին ժամանակ է՝ մտածում եմ՝ բացե՞մ, թե՞ չարժե, եթե բացեմ, որևէ մեկին կհետաքրքրի՞, թե՞ թանգարան–թեմայի կվերածվի։ Վերջերս հաճախ եմ Ակումբում թեմա բացելու հետ կապված ինձ լրիվ նորեկի պես զգում... Ու՞մ մտքով կանցնի, որ Ակումբի առաջին թեման (ավելի ճիշտ՝ առաջին մի քանի թեմաները) ես եմ բացել։ Մի քիչ էլ, ու կգնամ էն «Բարև, Ակումբ, ես...» թեմայում կներկայանամ որպես նորեկ ու կխնդրեմ ինձ ծանոթացնել Ակումբին ։ Գնալով փոքրանում եմ...

[Ուլուանա]

Հաճախ եմ ուզում մայրության, երեխաների դաստիարակության վերաբերյալ զանազան թեմաներ բացել, քննարկել, նկատի ունեմ՝ նաև նուրբ ու խնդրահարույց թեմաներ, մայրության «հակառակ կողմը» բացահայտող, քննարկել էն հոգեվիճակները, զգացողությունները, ցանկությունները, արարքները, որոնց մասին սովորաբար ընդունված չի բարձրաձայնել, քանի որ դրանք, այսպես ասած, պատիվ չեն բերում մեզ, բայց ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ բնորոշ են եթե ոչ բոլորին, ապա առնվազն ճնշող մեծամասնությանը։ Բայց գրեթե համոզված եմ, որ նման թեմաներ բացելու դեպքում մենակ եմ մնալու դրանցում. դժվար թե որևէ մեկն անկեղծանա ու համարձակվի անկեղծ ու անկաշկանդ խոսել ու քննարկել որպես մայր ունեցած իր խնդիրները, դժվարությունները, թերացումները, մեղքի զգացում առաջացնող երևույթները, հոգեվիճակները և այլն (մարդիկ իսկի էն անմեղ՝ երեխաների զարգացման վերաբերյալ թեմաներում ձայն–ծպտուն չեն հանում, էլ ուր մնաց՝ էդպիսի թեմաներում)։ Ու անկեղծանալու դեպքում ի վերջո կստացվի, որ դու մեջների ամենաանհաջող մայրն ես, որ նման դժվարություններ ունես, մյուս բոլորի մոտ ամեն ինչ իդեալական է, ու կփոշմանես, որ ընդհանրապես շոշափել ես էդ թեման։ Ընդհանրապես մայրությունը չափազանց նուրբ թեմա է ու մայրերի համար լուրջ մրցակցության դաշտ. ոչ ոք չի ուզում էդ մրցադաշտում պարտվող երևալ, թերի կողմով բացահայտվել, բոլորն ուզում են ցույց տալ, որ իրենք շատ լավ են հաղթահարում էս կամ էն դժվարությունը, կամ որ, ավելին, իրենք դժվարություններ ընդհանրապես չունեն. շատերը հատկապես համեմատության մեջ են սիրում դա շեշտել. «Իսկ իմ երեխան՝ էսպես, իսկ իմ երեխան՝ էնպես...» «Մենք էդպիսի խնդիրներ չունենք»։ Բնականաբար, բոլորը նույն խնդիրները չեն կարող ունենալ, պարզ է, բայց երևի շատ քչերն են, որ ընդհանրապես խնդիրներ չունեն։ Ես որ էսքան ժամանակ դեռ միայն մի երկու ծնողից եմ էդպիսի տպավորություն ստացել, իսկ թե իրականում ինչքանով է էդպես՝ չգիտեմ։ Ու արդյունքում երևի շատերը մնում են իրենց խնդիրների հետ միայնակ (էն խնդիրների, որոնց մասին ընդունված չի խոսել, ու երևի ամեն մեկը մտածում է, որ միայն ինքն ունի էդ խնդիր(ներ)ը), բայց կարևորը՝ կողքից լավ (երբեմն՝ նույնիսկ անթերի) ծնողի համբավով։ Նույնիսկ Ֆեյսբուքում գործող համապատասխան խմբերում հարցերը, որպես կանոն, կենցաղային, առողջական ու գործնական ոլորտի են լինում, չեմ հիշում, որ հոգեբանական–էմոցիոնալ ոլորտին վերաբերող որևէ հարց բարձրաձայնված տեսնեմ կոնկրետ մարդու կողմից։ Էդ թեմաները, որպես կանոն, մեկ–մեկ պատահում են միայն ինչ–որ հոդվածների հղումների տեսքով, բայց ոչ երբեք անձնական օրինակով։ Ու զարմանալի էլ չի. ոչ ոք չի ուզում առաջինը լինել. ի վերջո, ու՞մ համար է հաճելի մյուսների ֆոնին ավելի վատը երևալը, հետն էլ քննադատվելն ու մեղադրվելը։

Անգլալեզու կայքերում հաճախ են պատահում նյութեր, հոդվածներ՝ նշածս մայրության «հակառակ կողմը» բացահայտող երևույթների վերաբերյալ, որոնք կարդալիս հանգստանում ես, մխիթարվում ու հասկանում, որ միայն դու չես, որ էդ դժվարություններն ունենում ես, որ, փաստորեն, էնքան էլ սարսափելի կամ աննորմալ չես, ինչքան քեզ թվում էր, ու որ նկարագրված ոչ էնքան դրական երևույթներն ավելի քան բնական հոգեվիճակներ ու զգացողություններ են գրեթե ցանկացած ծնողի համար, պարզապես դրանց մասին ընդունված չէ բարձրաձայնել։ Ու կարևոր է նաև, որ էդ գրառումները հաճախ ոչ թե վերացական հոդվածներ են լինում, այլ կոնկրետ մարդկանց անձնական բլոգային գրառումներ ու հոդվածներ՝ սեփական փորձի, սեփական զգացողությունների մասին՝ առավելագույն անկեղծ ու կարծես մինչև վերջին նյարդը մերկացված ու բացահայտված։


Լավ, մի քիչ էլ պոզիտիվ ։
Արեգը (5.5 տարեկան) վերջապես արդեն համարյա վարժ կարդում է հայերեն. միայն մի քանի «խուճուճ» տառ կա, որ դեռ լավ չի հիշում հաճախ, դրանք չհաշված՝ արդեն ինչ տեսնի գրված, հիմնականում նորմալ կարողանում է կարդալ։ Գրելը դեռ ավելի հետ է. տառեր կան, որ թեև տեսնելիս հստակ ճանաչում է, բայց երբ ինքը պիտի գրի՝ առանց տեսնելու, դեռ լավ չի հիշում գրելու ձևը, բայց կարևորը՝ հավես ունի։ Ընդհանրապես էս հայերեն գրել–կարդալ սովորեցնելու հետ կապված պարբերաբար ահագին հուսահատության պահեր են եղել. երբեմն մոտիվացիա գտնելը լուրջ խնդիր է, երբ արտասահմանում ես ապրում ու երեխան հայերենի հետ միայն ընտանիքում է առնչվում։ Անգլերեն գրել–կարդալը մանկապարտեզում սովորում են, արդեն հանգիստ կարդում ու գրում է (ճիշտ է, գրելը թեկուզև ազատ, բայց դեռ հաճախ տառասխալներով), պարզ գրքեր էլ է կարդում ինքնուրույն, ու ԱՄՆ–ում ապրելու պարագայում կարիք չկա բացատրելու, հասկացնելու դրա անհրաժեշտությունը. ամեն քայլափոխի դա ակամա տեսնում է մարդը։ Ինչ վերաբերում է հայերենին, էս տարիքում գիտակցական մակարդակով երեխային սովորելու մղելը բավական բարդ գործ է։ Միակ տարբերակը զուտ հետաքրքրությամբ մոտիվացնելն է՝ հայերեն գրելն ու կարդալն իր համար հետաքրքիր ու հաճելի որոշ գործունեության ձևերի հետ անուղղակիորեն կապելը, որ հանուն հետաքրքրության ու հավեսի պարզապես ցանկանա անել, մինչև որ բարով–խերով հասնի արդեն էդ ամենը գիտակցված շարունակելու ու զարգացնելու տարիքին։

Վերջերս ահագին հետաքրքիր գաղափարներ եմ մտածել հայերեն գրել–կարդալուն մոտիվացնող. հուսով եմ՝ դեռ որոշ ժամանակ դրանք կգործեն, մինչև որ անհրաժեշտության դեպքում նորերը մտածեմ։ Համ էլ պարզել ենք, որ շատ է սիրում ցուցակներ գրել, ու ես էլ փորձում եմ առիթից օգտվել. ամեն հարմար առիթ օգտագործում եմ, որ մի ցուցակ գրել տամ։ Օրինակ՝ էն օրը որոշեցինք գրել, թե որ գործողությունները լավ կլինի, որ ինքն անի, ու որոնք չարժե կամ չի կարելի անել։ Շատ հավեսով սկսեց գրել։ Ճիշտ է, ամեն ցուցակը գրելն ահագին երկար է տևում, բայց կարևորը՝ հետաքրքրված է ու ամեն նմանատիպ ցուցակ գրելու ընթացքում զգալիորեն կատարելագործվում է հայերեն գրել–կարդալու գործում։ Նաև սիրում է օրվա անելիքների ցուցակներ կազմել, էդ թվում և մամայի ու պապայի անելիքների ։ Կամ՝ երբ իմանում է, որ մեկը պիտի գնումների գնա, դե, նման դեպքերում ցուցակ ենք գրում, որոշում է, որ ինքը պիտի գրի ցուցակը, ու գնվելիք ապրանքը ներկայացնող յուրաքանչյուր կետի դիմաց նաև նկարում է տվյալ ապրանքը ։

Մի փոքրիկ գիրք ունենք՝ հայերեն տառերի. կազմված է մի քանի ստվարաթղթե էջերից, ամեն մեկի վրա հայերեն այբուբենի մի քանի տառ՝ մեծատառ, փոքրատառ՝ խոշոր գունավոր գրված, ամեն տառի կողքին էլ տվյալ տառով սկսվող ինչ–որ բանի նկար։ Տղաս հայերեն ինչ–որ բան գրելիս, երբ որևէ տառ մոռանում է, ինձ հարցնում է, մի թղթի վրա գրում եմ, որ դրան նայելով՝ ինքն էլ գրի։ Էն օրը, երբ էլի էդ գործին էինք, մեկ էլ հանկարծ որոշեց, որ չի ուզում՝ ես ասեմ իրեն տառերը, դրա փոխարեն ուզում էր, որ նշածս գիրքը բացի, ինքնուրույն մեջից գտնի իրեն պետք եղած տառերը ու գրի։ Գնաց, գիրքը հանեց, բերեց ու ասեց. «Համ էլ էս գիրքը սարքողը ուրախ կլինի, որ իրա սարքած գիրքն օգտագործենք» ։

[Ուլուանա]

Հիշում եմ՝ ինչ անտանելի դանդաղ էր անցնում ժամանակը, երբ փոքր էի... Ընդհանուր առմամբ էլ էր շատ դանդաղ անցնում, բայց հատկապես արձակուրդները ոչ թե պարզապես դանդաղ էին անցնում, այլ կարծես ընդհանրապես չէին անցնում. մի տաղտկալի հավերժություն՝ մեկը մյուսից չտարբերվող օրերով, անելիքի, իրադարձությունների, հնարավորությունների ու հավեսի իսպառ բացակայության խտացմամբ։ Չգիտեմ՝ ուրիշների մոտ ինչպես էր, բայց քանի որ մենք գրեթե երբեք չէինք գնում որևէ տեղ հանգստանալու, ու արձակուրդներն անցնում էին տանը թթված, ես, որ մինչ այդ անհամբեր սպասում էի դասերի վերջանալուն, արձակուրդների սկսվելուց շատ չանցած՝ արդեն սկսում էի օրերը հաշվել, թե երբ եմ նորից դասի գնալու։ Նույնիսկ հիշում եմ օրագրերս, որոնցում հաճախակի գրում էի. «Ե՞րբ են վերջապես ավարտվելու այս անիծյալ արձակուրդները...» կամ «Դասերի սկսվելուն մնացել է էսքան օր»։

Ժամանակի ընթացքը կտրուկ արագացավ դպրոցն ավարտելուցս հետո։ Ի տարբերություն շատերի՝ չեմ կարող ասել, թե ուսանողական տարիներն իմ կյանքի ամենահետաքրքիր կամ ամենահաճելի կամ ամենաանմոռաց տարիներն են եղել։ Չէ, իրականում շատ հեռու էին էդպիսին լինելուց։ Էնտեղ էլ տաղտուկը քիչ չէր, թեև, իհարկե, չէր կարող համեմատվել դպրոցական տարիների տաղտուկի հետ։ Բայց, չգիտես ինչու, ժամանակը սկսել էր սլանալ կատաղի արագությամբ։ Չգիտեմ՝ ինչն էր պատճառը, բայց էնքան հստակ եմ հիշում ժամանակի տեմպի էդ կտրուկ փոփոխությունը, էն անսովոր զգացողությունը, որ աչքդ թարթում ես, մեկ էլ տեսնում ես՝ էս մի ուսումնական տարին էլ անցավ–գնաց։ Ու էդ շրջանից սկսած՝ ժամանակի արագությունը գնալով մեծանում է, անընդհատ, էն որ շունչդ կտրվում է, չես հասցնում հասկանալ, թե ինչը երբ եղավ, ոնց եղավ... Միայն մի բան կա, որի հետ կապված կուզենայի արագացնել ժամանակը, մնացած բոլոր առումներով ուզում եմ հնարավորինս դանդաղեցնել։ Ոնց որ չհասցնես հետևել սեփական կյանքիդ ընթացքին։ Երբ տասը տարի առաջվա Ակումբային հանդիպման նկարները նայելիս թվում է, թե մեկ–երկու տարի առաջ էր, երբ գիտակցում ես, որ տղադ արդեն դպրոց պիտի գնա, բայց ախր կարծես բոլորովին վերջերս էր ծնվել... Ուսանողական տարիներին բոլորովին էլ դեմ չէի ժամանակի էդ արագ ընթացքին, բայց հիմա մի տեսակ չեմ ուզում, որ էսքան արագ անցնի, ուզում եմ կանգնեցնել, ինձ թվում է՝ չեմ հասցնում ամեն ինչ լիարժեք ապրել։ Երբեմն նայում եմ տղայիս համով մռութին ու ուզում եմ մտապահել, ինչ–որ կերպ հավերժացնել էդ աննկարագրելի պուպուշությունը, էդ տարիքին բնորոշ առանձնահատուկ վիճակները՝ խոսելաձևը, ընկալումները, մտածելակերպը, միամտությունը, հետաքրքրասիրությունը, հավեսը, որ մի օր անցնելու են, վերափոխվելու են, հիմիկվանը չեն լինելու...

Ես վաղուց մոռացել եմ, թե ինչ է ձանձրույթը. ուղղակի չկա էդ երևույթն իմ կյանքում, ու պատճառը բնավ զբաղված լինելը չի։ Ոչ միայն պարտականություններն ու անհրաժեշտ գործերը, այլև էն բաները, որոնցով ուզում եմ զբաղվել, էնքան շատ են, որ ուղղակի չեմ պատկերացնում, թե ոնց է հնարավոր ձանձրանալ։ Հակառակը՝ անընդհատ մտածում եմ՝ ո՞նց հասցնեմ անել էն բոլոր բաները, որոնք ինձ հետաքրքրում են, հաճելի են, օգտակար են։ Ժամանակն ինձնից փախչում է, իսկ ես անընդհատ փորձում եմ նրան բռնել ու կազմակերպել ուզածիս պես։ Դեռ չի հաջողվում։ Ամենաշատն անհանգստանում եմ, որ որոշ բաներ չեմ հասցնի ժամանակին անել, իսկ հետո արդեն ուշ կլինի։

Մեկ էլ շատ հուսով եմ, որ դեռ երկար կամ, ավելի լավ է, միշտ, ինձ քսան տարեկան կզգամ, ինչպես հիմա։ Որ չեմ կորցնի էն հավեսը, որ ունեմ հիմա մի շարք զբաղմունքների ու երևույթների նկատմամբ՝ անկախ նրանից, թե ժամանակն ինչ արագությամբ կվազի։ Ու որ ծովափին հետաքրքիր ու սիրուն խճաքարեր ու խեցիներ հավաքելը երբեք անիմաստ զբաղմունք չի թվա, այլ միշտ նույնքան հավես կլինի, որքան երեսուն տարի առաջ էր կամ թեկուզ հիմա։

[Ուլուանա]

Ամենամեծ վատությունը, որ մարդ ընդունակ է ինքն իրեն անելու, ըստ իս, ինքնախղճահարության գիրկն ընկնելն է ու էնտեղ «հարմարավետ» տնավորվելը: Ընդհանրապես հավերժ տառապյալ զոհի մտածելակերպը շատ վտանգավոր բան է: Բացի նրանից, որ էդպիսի մարդիկ հաճախ մտերիմներին ու հարազատներին էլ են հոգեբանական տեռորի ենթարկում, նաև հենց իրենց համար էլ շատ վնասակար մոտեցում է: Մարդ դրանով ինքն իրեն դատապարտում է մշտապես դժբախտ լինելուն. էն որ միշտ ուրիշներն են մեղավոր, որ դու երջանիկ չես, կյանքը, մարդիկ միշտ անարդար են քո նկատմամբ, դե, իսկ դու, իհարկե, միշտ ամեն ինչ ճիշտ ու լավ ես անում, բայց, չգիտես ինչու, ոչ մի կերպ չես կարողանում քեզ երջանիկ զգալ: Իսկ իրականում պարզապես էդ արատավոր փակ շղթայից պետք է դուրս գալ` փորձելով ինքնախղճահարության ցանկացած միտք ամեն կերպ հեռու վանել: Իհարկե, շատ դժվար է, երբ տարիներ շարունակ դրանով ես զբաղվել ու էգոդ դրանով սնուցել, բայց սեփական կյանքը գոնե մի քիչ դեպի լավը փոխելու ուրիշ տարբերակ չկա: Եթե ինքդ քեզ խղճալու ու քո ամեն անհաջողության համար ուրիշներին մեղավոր տեսնելու արատավոր մտայնությունից ձերբազատվելու պատրաստակամությունը չկա, արտաքին աշխարհում ինչ էլ փոխվի, դու էլի նույն դժգոհն ու դժբախտն ես մնալու:

[Ուլուանա]

Արեգը Ջաննի Ռոդարիի «Չիպոլինոյի արկածներն» է կարդում, էն օրն ասում է. «Ինչի՞ են էս գրքի գլուխների վերնագրերը սփոյլերներ. մենակ վերնագրերը կարդալով` կարելի ա իմանալ, թե ամբողջ գրքում ինչ ա կատարվում»։
Էս էլ սփոյլեր վերնագրերի օրինակներ տվյալ գրքից.
«Սինյոր Սիսեռիկը, հակառակ իր ցանկության, փրկում է ասպետի կյանքը»
«Սիսեռիկը դավաճանում է, և Չիլոլինոն վերադառնում է բանտ»,
«Մի հիմար հավի պատճառով փոստատարը ծառայության ժամանակ զոհվում է»:
Ի դեպ, նույնն ասում էր Ջաննի Ռոդարիի «Ջելսոմինոն խաբեբաների աշխարհում» գիրքը կարդալիս: Մի խոսքով` շատ սփոյլեր տիպ դուրս եկավ էդ Ջաննի Ռոդարին :

[Ուլուանա]

Մի քիչ պատմեմ, թե կորոնավիրուսի շրջանը ոնց է անցնում մեր ղռերում: Մեր թաղամասը բավական կտրված է քաղաքի բանուկ մասից, ահագին տարածք միայն առանձնատներ են, դրսում հազվադեպ են մարդիկ երևում. մարդիկ սովորաբար տնից դուրս են գալիս, նստում մեքենան ու գնում իրենց գործերով, դրսում քայլող մարդկանց հազվադեպ կարելի է տեսնել: Միայն ամռանը երբեմն որոշ տների դիմաց խաղացող երեխաների կարելի է տեսնել: Իսկ ընդհանուր առմամբ մարդիկ չեն երևում դրսում:

Բայց կարանտինը որ սկսվեց, մեր «մեռյալ» թաղամասը զգալիորեն ակտիվացավ: Քանի որ մարդիկ աշխատանքի, դասի չէին գնում, շատերը սկսեցին ֆիզիկապես ակտիվ կյանք վարել, մարզվել. ամեն օր քայլել, զբոսնել շրջակայքում` մենակ, ընտանիքներով, զույգերով, շատերը սկսեցին վազել, բազմաթիվ հեծանիվ քշողներ հայտնվեցին (մինչև այդ համարյա չկային): Օրինակ, մի բավական ծանրաքաշ կին, որին ամեն օր հանդիպում ենք զբոսնելիս, աչքներիս առաջ քաշ կորցրեց էս ամիսների ընթացքում. մարդն էնքան քայլեց` օրական ժամերով, որ նիհարեց : Մենք էլ սովորություն դարձրինք ամեն օր զբոսնել մոտակայքում:

Ուրիշ մասերում չգիտեմ` ինչպես է, բայց կոնկրետ մեր բնակավայրում մարդիկ դիմակներ հազվադեպ են կրում: Մենք ինքներս տան մոտակայքում չենք կրում, բայց մեր տարածքից դուրս` պարտադիր: Դե, խանութներում ու բոլոր հասարակական վայրերում էլ պարտադիր է, առանց դիմակի չեն էլ չողնի, բայց մեր թաղամասի պես տեղերում ոչ առանձնապես կրում են դիմակ, ոչ էլ դրա կարիքը կա: Իրականում, ինչքան էլ որ ակտիվացել ու մարդաշատ է դարձել մեր շրջակայքը, ընդամենը նախկինի համեմատ է էդպես, ամեն դեպքում էլի շատ քիչ են մարդիկ դրսում, ու դիմակ կրելու անհրաժեշտություն հաստատ չկա, էդ առումով իրավիճակը միանգամայն կառավարելի է, կարևորը` սոցիալական հեռավորությունը շատ լավ պահում են համարյա բոլորը (ինչքան նկատել եմ, էս հարցում միայն հնդիկներն են թերանում): Օրինակ, մայթով քայլելիս, հանդիպակաց դուրս եկած մարդիկ մոտ հինգ մետր հեռավորությունից արդեն ճանապարհը փոխում են` մեկը կամ անցնում է մյուս մայթ, կամ փողոցով է քայլում, մինչև դիմացից եկողն անցնի-գնա: Քանի որ մենք սովորաբար երեխաների հետ ենք լինում, սովորաբար դիմացից եկողը կամ եկողներն են ճանապարհը փոխում, եթե առանց երեխաների ենք լինում` խառը` երեխաներով ընտանիքի կամ ուղղակի երկուսից ավել մարդկանց խումբ հանդիպելու դեպքում մենք ենք փոխում ճանապարհը, հակառակ դեպքում` ոնց ստացվի, բայց միշտ մի կողմը զիջում է: Էս ամենը կատարվում է բոլորի լուռ համաձայնությամբ ու փոխըմբռնմամբ:

Մի խոսքով` կորոնավիրուսը դրական ազդեցություն էլ կարող է ունենալ:

[Ուլուանա]

Էս քանի օրը որ շատ խոսվեց թշնամու լեզուն, տվյալ դեպքում` ադրբեջաներենն իմանալու մասին, բան հիշեցի:

Դեռ դպրոցական ժամանակվանից, երբ հայրական պապիս տանն էի լինում, երբեմն տատս պապիս ինչ-որ բաներ էր ասում, որոնք չէի հասկանում, թեև ընդհանուր հնչողությունը շատ նման էր Ղարաբաղի բարբառին, որով իրենք իրար հետ միշտ խոսում էին (և որը ես, ծնված օրվանից մշտապես լսած լինելով, հիմնականում լավ հասկանում էի, թեև ինքս երբեք չեմ խոսել), բայց կոնկրետ բառերը չէի հասկանում: Ու ամեն անգամ մտածում էի` երևի լավ չլսեցի, դրա համար չհասկացա: Երբ զգացի, որ ինչ-որ հաճախ եմ «վատ լսում», մի օր մեջս կասկած ընկավ, թե` կարո՞ղ է` ամեն դեպքում ուրիշ լեզու է: Խնդիրն այն էր, որ նման դեպքերում տատս ընդամենը մի երկու նախադասություն էր ասում, շատ չէր ծավալվում, ընդ որում` խոսում էր ոչ բարձրաձայն, ու էնպիսի պահերի, երբ ես շատ մոտիկ չէի իրեն, բայց մոտակայքում էի (տատս բնավ միամիտ կին չէր, չէի զարմանա, եթե էս բոլոր մանրուքները հատուկ հաշվի առած լիներ), իսկ պապս նման դեպքերում սովորաբար շատ համառոտ էր պատասխանում` մեկ-երկու բառով, որն էլի լսածիս վրա բոլորովին լույս չէր սփռում, դրա համար էլ ահագին ժամանակ ավելի շատ հակված էի մտածելու, որ իրենք Ղարաբաղի բարբառով են խոսում, պարզապես ե՛ս չեմ լսում, թե ինչ են ասում: Բայց երբ կասկածներս արդեն համարյա համոզմունքի էին հասել, մի օր տատիկիս ուղղակի հարցրի, թե էդ ինչերեն է խոսում պապիկի հետ, ինքն էլ մի քիչ խորամանկ ժպիտով պատասխանեց, որ ադրբեջաներեն է:
Բա, գաղտնի լեզվով խոսելիս այ էդպես կխոսեն, որ դիմացինը ոչ միայն չհասկանա, թե ինչ ես ասում, այլև երկար ժամանակ նույնիսկ գլխի չընկնի, որ իր համար օտար` անհասկանալի լեզվով ես խոսում :

[Ուլուանա]

Որևէ կոլաժի կամ այլ արվեստի գործի վրա աշխատելիս, երբ ինչ-որ երկընտրանքի առաջ եմ կանգնած լինում, որևէ հարցում չեմ կողմնորոշվում` ոնց վարվել, որ տարբերակն ընտրել կամ ընդհանրապես ինչ անել, որ լավ լինի, Արեգի կարծիքն եմ հարցնում, ոչ միայն որպեսզի իրեն լավ զգա, որ իրեն մասնակից եմ դարձնում, այլև որովհետև իրոք վստահում եմ իր կարծիքին, կարևորում եմ. բավական սուր աչք ունի էդ առումով ու հաճախ շատ տեղին դիտարկումներ ու առաջարկներ է անում:

Էնպես է ստացվել, որ իմ աշխատանքներն Արեգը, որպես կանոն, հավանել է միշտ: Երբ կարծիք եմ հարցրել, միշտ ասել է, որ շատ լավն է, սիրուն և այլն, կամ հենց ինքն է նկատել ու ասել, որ լավն է: Ու միշտ մտածում էի` գուցե մեկ-մեկ դուրը չի գալիս, բայց չի ասում, որ վատ չզգամ, չնայած ես ինքս իր հետ նման հարցերում միշտ ծայրաստիճան անկեղծ ու ազնիվ եմ եղել. երբ իր նկարած կամ սարքած ինչ-որ բան չեմ հավանում, միշտ էլ ասում եմ, երբեք չեմ գովում չհավանածս բանը, դրա համար միշտ հույս ունեմ, որ երբ իմ աշխատանքները գովում է, իսկապես հավանած է լինում:

Մի քանի ամիս առաջ մի կոլաժ էի անում` կոնկրետ ինչ-որ նախագծի ներկայացնելու համար էր, ես էլ մի աշխատանք արդեն ներկայացրել էի, բայց որոշեցի մի ուրիշ բան էլ անել: Դե, սովորականի պես նախագծել էի էսքիզների ալբոմում, բոլոր նյութներն ու առարկաները, որ պիտի օգտագործեի, նախատեսել էի, իմ պատկերացմամբ պիտի որ հետաքրքիր ու յուրօրինակ բան ստացվեր: Բայց, ի զարմանս ինձ, բոլորովին իմ նախատեսածի ու պատկերացրածի նման չստացվեց. կյանքումս առաջին անգամն էր, որ արդեն պատրաստելու բուն պրոցեսի մեջ էի, բայց արածս հեչ դուրս չէր գալիս: Ստեղծագործելիս էդպիսի տհաճ զգացողություն դեռ չէի ունեցել: Կոլաժներ անելիս, որպես կանոն, շատ մանրակրկիտ ու բծախնդրորեն պլանավորում եմ ամեն դետալը` հստակ պատկերացնելով, թե ինչ է ստացվելու արդյունքում, ու, որպես կանոն, արդյունքը իմ պատկերացրածի պես է լինում: Իհարկե, միշտ էլ ընթացքում ինչ-որ բաներ ավելացնում, փոխում կամ հանում եմ, բայց դրանք հիմնականում որոշիչ դեր չեն ունենում վերջնական տեսքի մեջ: Էդ անգամ չգիտեմ` ոնց էր ստացվել, որ էդպես անհաջող էր եղել: Բայց դեռ շարունակում էի աշխատել վրան: Մեկ էլ Արեգը եկավ, մի հայացք գցեց.
- Էս ի՞նչ ես սարքում: Լավը չի:
Անակնկալի եկա, քանի որ առաջին անգամն էր, որ իմ որևէ ստեղծագործության մասին ասում էր, որ լավը չի:
- Հա... Ինձ էլ դուր չի գալիս,- ասեցի մտածկոտ,- Իմ ուզածի պես չստացվեց...
Հետո գնաց իր գործերով, մի քիչ հետո էլի եկավ, մի հայացք էլ գցեց, նորից.
- Մամա, կներես, բայց հե՛չ լավը չի:

- Գիտեմ, արդեն ասեցիր:
Հետո էլի գնաց, մի քիչ հետո էլի եկավ.
- Մամա, չնեղանաս, բայց իսկականից շատ վատն ա:
Արդեն մի քիչ ներվայնացա.
- Արեգ, հասկացանք, արդեն երկու անգամ ասել էիր, ինչի՞ ես հա կրկնում:
- Բա եթե հասկացել ես, որ վատն ա, ինչի՞ ես շարունակում անել:
- Ուզում եմ մի քիչ էլ անել, տեսնեմ` վերջը ինչ կստացվի:
- Բայց սա էնքան վատն ա, որ ինչ էլ անես, մեկ ա, չի դզվելու, ինչի՞ ես իզուր չարչարվում:

Մի խոսքով` ինձ համոզեց, որ լրիվ անհույս գործ եմ բռնել, չնայած ես ինքս էլ գիտեի, ուղղակի ծախսածս ժամանակն ու հատկապես նյութերն էի շատ ափսոսում, հիմնական մասն արդեն արել էի, լիքը նյութեր օգտագործել, բայց իսկապես հեչ հույս չկար, թե ի վերջո մի կարգին բան դուրս կգա դրանից, դրա համար էդպես էլ չավարտեցի: Բայց համ էլ մի տեսակ ուրախացա, որ Արեգն էդքան անկեղծ ու ուղիղ ասեց, որ արածս լավը չի, հատկապես որ ես էլ լրիվ համաձայն էի հետը: ))) Համ էլ էդ ժամանակ ավելի համոզվեցի, որ, ուրեմն, դրական կարծիքների ժամանակ էլ է անկեղծ եղել:

Բայց ամեն անգամ էդ «հեչ լավը չի»-ն հիշելիս ծիծաղում եմ :

[Ուլուանա]

Բարեկամի հոտային գրառումներից ոգեշնչված` որոշեցի ես էլ իմ հոտային (և ոչ միայն) հուշերից պատմեմ մի քիչ:

Երբ 3 տարեկան էի, ծնողներիս հետ ամռանը Սոչի էինք գնացել հանգստանալու: Էսօրվա պես հիշում եմ էնտեղ անցկացրած օրերն` իրենց զանազան մանրամասներով: Հիշում եմ, թե ոնց զարմացա` առաջին անգամ տեսնելով Սև ծովը. այն կանաչ էր, ոչ թե սև, ինչպես սպասում էի` անունից ելնելով: Ու ոչ մի կերպ չէի հասկանում, թե ինչու է անունը Սև ծով, եթե իրականում կանաչ է: Հիշում եմ իմ կանաչ փչովի փրկօղակը, որով լողում էի ափից ոչ շատ հեռու, ծովի ջրի աղի համը, որ հաճախ լցվում էր բերանս, ու թե ինչպես էի սրթսրթալով դուրս գալիս ծովից, ինչպես էր մամաս ինձ փաթաթում սրբիչի մեջ, որի ընթացքում ես դողդողալով արտաբերում էի` պնդուկ եմ ուզում (նկատի ունենալով ծովափին վաճառվող պնդուկը, որը միշտ առնում էինք): Հիշում եմ նաև, թե ոնց էինք մամայիս հետ ավազների մեջից խճաքարեր հավաքում (խճաքարեր հավաքելու նկատմամբ սերս, որ մինչև հիմա նույնությամբ պահպանվել է, հենց էդտեղից է սկսվել): Հիշում եմ էն բնակարանը, որտեղ վարձով ապրում էինք էդ ընթացքում. էդ տան ընտանիքի բոլոր անդամներին եմ հիշում իրենց անուններով` Տոնյա ծյոծյային, Գենա ձյաձյային, նրանց տղային` Ալյոշային, որն ինձնից առնվազն մի քանի տարով մեծ էր, մեծ աղջկան, որը նույնպես ինձնից ահագին մեծ էր, միայն նրա անունն եմ մոռացել, և փոքր աղջկան` Տանյային, որը մոտավորապես իմ տարիքին էր, բայց, ի տարբերություն ինձ, որ կարճ կտրած մազերով էի, ինքը ոսկեգույն հյուսիկներ ուներ: Հիշում եմ բնակարանի ընդհանուր տեսքը` թե միջանցքի որ մասից որ սենյակն էր սկսվում, հյուրասենյակում բազմոցին դրված փափուկ խաղալիքները, որոնցով խաղում էի, միջանցքում կոշիկների համար հատկացված տեղը, որտեղից հաճախ ցրում-հագնում էի Տանյայի шлепанцы-ն (էն թվերին դրանցից միայն մեծահասակների համար կային Հայաստանում, փոքր չափսերի չէին լինում, իմ ուշքն էլ գնում էր դրանց համար. լրիվ անհաս երազանք ոնց որ լինեին, մեր տանն էլ մամայինս ու պապայինս էի հաճախ հագնում ու էդպես ֆռֆռում): Իսկ ահա Տանյան, որ իմ տարիքին էր, ուներ էդ երանելի шлепанцы-ից, ընդ որում` իսկը իմ հագով: Ես էլ` մի մատ երեխա, ո՞նց դիմանայի էդ գայթակղությանը: Հիշում եմ, թե ոնց էր ամեն անգամ, հագիս իր шлепанцы-ն տեսնելով, նվնվան-բողոքական, բայց միաժամանակ մի տեսակ խեղճ-խեղճ, ծոր տալով ասում. “Это мои՛ шлёпки!”, որից հետո ես, հանցանքի մեջ բռնվածի հնազանդությամբ, խելոք-խելոք հանում էի դրանք ու լուռ վերադարձնում իրեն, որպեսզի հաջորդ հարմար առիթի դեպքում էլի հագնեմ:

Ասում են` մարդիկ հատկապես մանկության հետ կապված հաճախ «կեղծ հիշողություններ» են ունենում, այսինքն` դեպքեր, իրողություններ, որոնք, իբր, շատ լավ հիշում են, բայց իրականում հիշում են ոչ թե անձամբ իրենց ապրածը` տեսածը, լսածը, զգացածը, այլ այն, ինչ դրա մասին իրենց պատմել են ծնողները: Օրինակ, ինչ-որ դեպքի մասին ծնողը կարող է էնքան հաճախ ու էնքան մանրամասն պատմած լինել, որ երեխային սկսի թվալ, թե դա հենց ինքն է հիշում, մինչդեռ նա հիշում է ընդամենը իրեն պատմածը: Պարզապես էդքան շատ լսելով` արդեն էնքան է պատկերացրել, որ այն լրիվ իրենն է դարձել` հավասարվել հենց անձամբ իր ապրածին: Իմ դեպքում էլ, իհարկե, կան նման «հիշողություններ», բայց ես դրանք հստակ տարբերում եմ իմ սեփական հիշողություններից: Իմ հիշողությունների մեծ մասն ինձ ոչ ոք երբևէ չի պատմել, շատ բաներ էլ, եթե անգամ պատմել են, ես իրենց պատմածի հետ կապված էնպիսի մանրամասներ եմ հիշում, որոնք իրենք իսկի չեն էլ իմացել երբևէ: Սոչիի հետ կապված միայն մի կեղծ հիշողություն ունեմ, էդ մեկը միայն մամայիս պատմելով եմ հիշում. տանտերերը հաճախ ոստրեներ էին ուտում, որից ինձ էլ էին տալիս, իսկ մամաս չէր ուտում, քանի որ ծովամթերքից միշտ խորշել է: Այ, էդ ոստրեներ ուտելս իրոք բոլորովին չեմ հիշում, բայց լավ հիշում եմ, որ մամաս հաճախ է հիշատակել:

Դրանից հետո ծովի մոտ եղել եմ մեկ էլ 26 տարեկանում, ԱՄՆ-ում, այսինքն` 23 տարի հետո: Հիշում եմ, թե ինչ զգացի, երբ էդքան տարի հետո առաջին անգամ ծովի հոտն զգացի: Ոնց որ ժամանակի մեքենայով ակնթարթորեն տեղափոխվեի մանկություն` 3 տարեկան, Սոչի, ծովափ: Դա պարզապես հիշողություն չէր, այլ կարծես բառացիորեն բոլոր բջիջներով տեղափոխվեի էդ իրականություն: Ու մինչև հիմա էլ, ամեն անգամ, երբ ծովի հոտն ընկնում է քիթս, ես ակամա միանգամից տեղափոխվում եմ էնտեղ` տվյալ տեղին ու ժամանակին բնորոշ բոլոր մանրամասներով: Շատ քիչ բաներ կան, որ ի զորու են ինձ էդպիսի թափով ուղարկել էդքան վաղ մանկություն, երբ ես ոչ թե պարզապես հիշում եմ, այլ ակնթարթորեն դառնում եմ տվյալ հեռավոր իրականության մասնիկը: Երևի նրանից է, որ մյուս բոլոր հոտերը ժամանակի ընթացքում հաճախակի զգացել եմ, ու դրանց կապը վաղ մանկությանս հետ արդեն ուղղակի չէ, այլ հետագա տարիներով միջնորդավորված:

Համանման համային հիշողություն էլ ունեմ: Ամեն անգամ իսկապես համեղ (իմ գնահատմամբ` իսկական) մորի (малина) ուտելիս ակնթարթորեն տեղափոխվում եմ տատիկիս ու պապիկիս այգի: Հայաստանում մենք մորի երբեք չէինք առնում. էնտեղ կերածս մորին միշտ եղել է տատիկենցս այգուց քաղածը: Իսկ ԱՄՆ-ում հաճախ ենք առնում ու ուտում, բայց շատ հազվադեպ եմ էստեղի մորուց առնում էն նուրբ ու իսկական համը, որ ուներ տատիկենցս այգու մորին: Էդ պահերին անգամ այգում իրիկվա մեղմ քամուց մորու թփերի տերևների սոսափյունն եմ ակնթարթորեն զգում, ինչպես նաև իրիկնամուտի գույնն ու էն գիտակցումը, որ արդեն ուշ է, ու շուտով պիտի ներս գնանք տուն: