Անուկապատում

[Ուլուանա]

Երբ նոր էի էստեղ ուսանող դարձել, զարմացել էի՝ նկատելով, որ քոլեջում ուսանողները կարող են դասի ժամանակ ցանկացած պահի ուտել ինչ խելքներին փչի՝ համեստ շոկոլադե սալիկից մինչև տապակած կարտոֆիլ, վերմիշել ու զանազան բուրավետ ճաշեր։ Ընդ որում կարող են լսարան մտնել ճաշի ամանը ձեռքներին՝ ուտելով, կամ դասի ժամանակ հանել ամանով լի ճաշը և ախորժակով ուտել։ Ինձ համար էս երևույթը ոչ միայն անսովոր էր, այլև մի տեսակ տհաճ։ Նստած քեզ համար դաս ես լսում, մեկ էլ զգում ես՝ ինչ–որ անդուր «ժարիտի» հոտ տարածվեց լսարանով մեկ։ Ու միշտ զարմանում էի, որ դասախոսը դրա դեմ ոչինչ չէր ասում, էն դեպքում, երբ հենց սկզբից մի ցուցակ «չի կարելի»–ներ էր ներկայացրել, որոնց մեջ մտնում էին, օրինակ, դասի ժամանակ հեռախոսազանգ ստանալը, սմս գրելը կամ կարդալը, ինչպես նաև քնելը ()։ Հետաքրքիր է, իսկ ուտելը, էն էլ սուր հոտավետ ու ուրիշների վրա ազդող հոտերով ճաշեր, ինչո՞վ էր պակաս մնացած «չի կարելի»–ներից։

Ու էդքանից հետո որքան մեծ էր զարմանքս, երբ էս սեմեստր վերցրածս միակ առարկայի՝ մաթեմատիկայի դասախոսն առաջին դասին ասաց հետևյալը. հաշվի առնելով, որ մեր դասը երեկոյան է, ավելի կոնկրետ՝ ընթրիքի ժամին, ինքը հասկանում է, որ կարող ենք քաղցած լինել ու ինչ–որ բան ուտելու պահանջ ունենալ, հետևաբար նորմալ է, եթե դասի ժամանակ ուտենք, օրինակ, խնձոր, շոկոլադե սալիկ, թխվածքաբլիթ կամ նման բաներ, բայց ոչ մի դեպքում հանկարծ լսարան չմտնենք մի աման մակարոնով, հավով և այլ ճաշատեսակներով։ Փաստորեն, դեռ կան մարդիկ, որոնց համար դա նորմալ չի։ Ուրախացա մի տեսակ ։

[Ուլուանա]

Էսօր գիտակցեցի, որ գրառումների տակի շնորհակալություններին նայելիս ի դեմս յուրաքանչյուր մականվան՝ կարծես տեսնում եմ դրա տիրոջ դեմքի արտահայտությունը, որն ունեցել է էդ շնորհակալությունը սեղմելու պահին։ Ու էդպես բոլոր գրառումների տակ ինձ համար կարծես դեմքեր են շարված...

[Ուլուանա]

Ընդհանրապես ինձ հետ հաճախ է պատահում, որ կյանքիս որոշ դրական հանգամանքներ մեկ էլ պահի տակ հանկարծ գիտակցում եմ ու էդ մտքից մի տեսակ ուրախանում, ամեն անգամ էնքան նորովի, կարծես հենց նոր պատահած լինի կամ հենց նոր իմացած լինեմ դրա մասին։ Նույն ձևով հիմա պարբերաբար «հիշում» եմ, որ բալիկ ունեմ, ու ամեն անգամ մի տեսակ տոնական երջանկություն եմ ապրում էդ հրաշք «բացահայտումից» ։

[Ուլուանա]

Մոտ մի տարի կլինի՝ մտածում եմ՝ ստեղծագործելու՝ գրելու մուսաս շատ խոր քուն ա մտել, ես էլ, ճիշտն ասած, առանձնապես ինձ չեմ կոտորել արթնացնելու համար։ Բայց էսօր մտածեցի՝ կարո՞ղ ա իրականում մեռել ա, խաբար չեմ...
Պետք ա պարզել...

[Ուլուանա]

Մոտ երեք տարի առաջ, երբ Նյու Ջերսիում էինք ապրում, ամուսինս էլ ուսանող էր, էնտեղ մի կազմակերպություն կար՝ Միջազգային ուսանողների կանանց կազմակերպություն (International Students’ Wives’ Organization), որի անդամ ես էլ դարձա էդ շրջանում։ Պիտի խոստովանեմ, որ էդ կազմակերպությունն իմ էդ շրջանի միակ շփման ու ժամանցի աղբյուրն էր (ինտերնետը չհաշված), հատկապես որ նոր էի ԱՄՆ–ում, մշակութային շոկի թունդ շրջանում, ինձ միայնակ ու անօգնական էի զգում օտար երկրում, իսկ էդ կազմակերպությունը հենց ինձ նմանների համար էր։ Հավաքված էին ամենատարբեր ազգության ու տարիքի կանայք՝ մոտ քսանից մինչև յոթանասունքանի տարեկան։ Մեզ բոլորիս կապում էր ընդհանուր կարգավիճակը՝ օտարերկրացի ուսանողի կին, որն աշխատանքի իրավունք չունի։ Կազմակերպությունը հիմնադրվել էր դրանից քսան տարի առաջ՝ նման կարգավիճակում գտնվող մի քանի կանանց կողմից։ Բնականաբար, անդամների կազմը տարիների ընթացքում փոփոխվում էր՝ անդամների կարգավիճակի, ապրելակերպի ու բնակավայրի փոփոխության պատճառով։ Բայց կար մեկը՝ վաթսունն անց մի գերմանուհի, որը հենց հիմնադիրներից էր ու, փաստորեն, արդեն քսան տարի այդ կազմակերպության անդամ էր։ Իմ էնտեղ եղած ժամանակ անդամների մեջ կային հետևյալ ազգության կանայք. գերմանացի, բրազիլացի, արգենտինացի, պերուացի, հունգարացի, ուկրաինացի, խորվաթացի, մոլդովացի, չինացի, ճապոնացի, կորեացի, հնդիկ, հրեա, աֆրիկացի։ Մեծամասնությունը չինացիներն ու կորեացիներն էին։ Շաբաթը մեկ կոնկրետ օր հավաքվում էինք հատուկ դրա համար հատկացված մի սենյակում, թեթև դեսերտի շուրջ զրուցում, տարբեր թեմաներ քննարկում։ Ուեինք նախապես կազմված ծրագիր, թե որ օրն ինչ թեմա պիտի քննարկենք։ Երբեմն էքսկուրսիաներ էինք կազմակերպում։ Բացի դրանից, առնվազն մի քանի հանդիպումը մեկ մեզնից մեկնումեկը պրեզենտացիա էր անում իր երկրի մասին (PowerPoint Presentation)՝ նկարներով, վիդեոներով, երաժշտությամբ, ինչպես նաև այդ օրն իր հետ բերում էր իր երկրի խոհանոցից մի քանի ճաշատեսակ, ու էդպես բոլորս քիչ–քիչ ահագին տեղեկություն էինք ստանում տարբեր երկրների մշակույթի, կենցաղի, արվեստի, սովորույթների ու խոհանոցի մասին։ Քննարկումներին էլ հետաքրքիր էր իմանալ տարբեր ազգերի մտածելակերպն ու մոտեցումները այս կամ այն հարցի վերաբերյալ։ Մի խոսքով՝ բավական ինֆորմատիվ ու հետաքրքիր փորձառություն էր բոլորիս համար։ Դրական կողմերից մեկն էլ այն էր, որ շատերն անգլերեն լավ չգիտեին, ոմանք նույնիսկ շատ վատ գիտեին, բայց դա առանձնապես բարդույթավորվելու պատճառ չէր, քանի որ էդպիսիք շատ էին, ու ոչ ոք էդ առումով իրեն սպիտակ ագռավ չէր զգում։ Բացի դրանից, կազմակերպության անդամների հետ շփումը շատ լավ հնարավորություն էր խոսակցականը բարելավելու։

Էս բոլորն ինչի՞ պատմեցի։ Իրականում մի հարցի մասին էի ուզում խոսել, սա էլ որպես նախաբան գրեցի։ Ուրեմն մի անգամ՝ մեր հանդիպումներից մեկի ժամանակ, երբ ինչ–որ հարց էինք քննարկում, ավելի ճիշտ՝ բանավեճ էր ընթանում։ Ճապոնուհիներից մեկը խոսքի մեջ ասաց, որ իրենց մոտ՝ Ճապոնիայում, այսպիսի բանավեճեր ընդունված չեն, հատկապես կանանց միջև։ Ներկա գտնվող մյուս ճապոնուհին էլ միանգամից հաստատեց ասվածը։ Նրանք դա բացատրում էին նրանով, որ իրենք ընդհանրապես աշխատում են ցանկացած հարցի վերաբերյալ ոչ թե տարբեր՝ իրար հակասող կարծիքներն արտահայտել, այլ հակառակը՝ միշտ փորձում են ընդհանուր ինչ–որ բան գտնել ու դրա շուրջ համախմբվել, այսպես ասած։ Այսինքն՝ ցանկացած զրույցի ժամանակ նպատակը լինում է ընդհանուր հայտարարի գալը։ Մի խոսքով՝ իրենք չեն սիրում չհամաձայնել, հակառակվել։ Եթե ինչ–որ հարցում համաձայն էլ չեն լինում, իրենց մեջ են պահում, ու խոսում միայն նրանից, ինչի հետ կապված բոլորը համաձայն են։ Ահագին զարմացել էինք։ Բայց իրենք էլ էին ասում, որ մեր հանդիպումների ժամանակ ունեցած քննարկումներն ավելի հետաքրքիր են իրենց համար, երբ ինչ–որ հարցի վերաբերյալ տարբեր կարծիքներ են հնչում, քննարկվում։

Չինուհիներն էլ ասացին, որ իրենց մոտ, այսպես ասած, հարգի չէ շատ հարցեր տալը։ Օրինակ՝ ծնողները հաճախ կարող են երեխաներին կշտամբել հիմար հարցեր տալու համար։ Ու էդպես իրենք մեծանում են հարցեր տալ չսիրող։ Ի դեպ, մենք՝ հայերս էլ առանձնապես հարցեր տվող չենք, ինչքան նկատել եմ, առնվազն ամերիկացիների համեմատ։

Ամուսինս էլ դասավանդելիս նկատել էր, որ չինացիներն ընդհանրապես շատ քիչ են հարցեր տալիս, նույնիսկ եթե հասկացած չեն լինում ինչ–որ բան։ Իսկ ամերիկացիները բոլորովին չեն ամաչում նույնիսկ ամենապարզունակ, տարրական ու, այդպես ասած, հիմար հարցեր տալ։ Եթե ինչ–որ բան չեն հասկանում, անպայման կհարցնեն։

Իմ՝ էստեղ ուսանող լինելու դեռևս փոքրիկ փորձը նույնպես հաստատում է ամուսնուս դիտարկումը։ Օրինակ, հիմա, որ մաթեմատիկայի եմ գնում, մեր խմբում էլ եմ էդ օրինաչափությունը նկատել։ Հատկապես մի ամերիկացի աղջիկ կա, որ ամեն քայլափոխի էնպիսի տարրական հարցեր է տալիս դասախոսին, որ ուղղակի շշմում եմ, թե ոնց կարելի է առանց ամաչելու նման հարցեր տալ։ Ես եթե էդ հարցերի պատասխանները չիմանայի, հաստատ կամաչեի, որ ուրիշներն իմանային, որ ես նման տարրական ու ակնհայտ բաները չեմ հասկացել կամ չգիտեմ։ Չնայած մեր խմբում հարցեր տալու առումով քիչ թե շատ ակտիվներից եմ։ Իսկ մեր խմբում եղած մի քանի չինացիներից մինչև հիմա մի բառ անգամ լսած չկամ։

Իհարկե, պարզ է, որ ցանկացած ազգի մեջ էլ կան ամեն տեսակ մտածելակերպի ու պահվածքի մարդիկ, բայց ընդհանուր առմամբ երկրի կենցաղի, սովորույթների ու ընդհանուր համակարգի ազդեցությունը նման հարցերում բավական նկատելի է։ ԱՄՆ–ում, օրինակ, համակարգն էնպիսին է, որ ցանկացած բան մինչև վերջին մանրուքը պարզեցված ձևով մատուցվում է մարդկանց, էնպես, որ ամենաբութ մարդու համար էլ հասկանալի լինի։ Հասարակ քաղաքացիներն էստեղ կենցաղում ուղեղներն աշխատեցնելու, ինչ–որ բաներ ինքնուրույն հասկանալու, գլուխ հանելու կարիք շատ քիչ են ունենում, համենայնդեպս, Հայաստանի համեմատ, որտեղ գոյատևելու համար գրեթե ամեն պահի պիտի ուղեղդ լարած պահես։ ԱՄՆ–ում առնվազն կենցաղային հարցերում ամեն ինչ արդեն պատրաստի ներկայացվում է մարդկանց, ու նրանցից պահանջվում է միայն որոշ ստանդարտ մեխանիկական քայլեր անել։ Դրա վառ օրինակ են տարբեր սարքերի՝ մեզ համար հաճախ զավեշտալի ինստրուկցիաները, ինչպես, օրինակ. «Այս մուրճը խաղալիք չէ. երեխաների ձեռքը տալն արգելվում է, կարող են վնասվածքներ լինել», կամ. «Երբ երեխան պառկած է մահճակալի մեջ, չի կարելի դրա մեջ տարբեր իրեր լցնել. երեխայի համար վտանգավոր է (մահճակալի ինստրուկցիայից)։ Իսկ ինչի՞ց են ի հայտ գալիս նման ինստրուկցիաները։ Իհարկե, նրանից, որ, ասենք, մի անգամ ամերիկացի Ջորջը մուրճը տվել է երեխայի ձեռքը, որ խաղա, քանի որ իրեն ոչ ոք չէր զգուշացրել, որ այն խաղալիք չէ, ու կարող է վնասել երեխային։ Երեխան վնասվել է, Ջորջն էլ դատի է տվել մուրճն արտադրողին՝ մեղադրելով նրա համար, որ դրա ինստրուկցիայում նշված էր մուրճի հնարավոր վտանգների ու վնասների մասին։ Երևի դրանից է, որ երբ ինչ–որ բան «գրված չի լինում ինստրուկցիայում», ամերիկացիներն անպայման հարցնում են։ Հարցնելու մեջ, իհարկե, վատ բան չկա, բայց պարզունակ բաներն ինքնուրույն հասկանալու անկարողությունն արդեն հեչ լավ բան չի։

[Ուլուանա]

Փոքր ժամանակ գերագույն հաճույք էի ստանում էն հին մետաղյա մահճակալների զսպանակե մակերեսին թռվռալուց։ Որտեղ տեսնեի դրանցից, առիթը բաց չէի թողնում, որ վրան թռվռայի։ Ու հիշում եմ, որ միշտ մեծահասակներն ասում էին՝ չի կարելի, մահճակալը փչանում է ։
Հիմա էլ եմ մեկ–մեկ թռվռում սովորական մահճակալի վրա, բայց դե, քանի որ արդեն ես էլ եմ մեծահասակ, էն գիտակցումը, որ փչանում է, չի թողնում, որ մարդ լիարժեք հաճույք ստանա։ Մենք էլ նոր մահճակալ առնելուց հետո մեր հին մահճակալը տարանք շպրտեցինք, մի հատ չֆայմեցի էլ շպրտելուց առաջ մի կարգին թռվռամաշ անել... Էդպես էլ թռվռալու կարոտ էի մնացել... Իսկ երեկ ապրիլի յոթի առթիվ մերոնցից ի՞նչ նվեր ստացած լինեմ, որ լավ լինի. տրամպոլի՜ն ։ Ճիշտ է, մեր բնակարանային պայմաններն էնքան էլ չեն ներում, որ տանը վայելեմ էդ հաճույքը, բայց հենց մի քիչ էլ եղանակը տաքանա, կգնանք զբոսայգի, ու կթռվռա՜մ ։

[Ուլուանա]

Երբ փոքր էի, մեր՝ երեխաներիս փոխհարաբերություններում բավական կարևոր տեղ էր զբաղեցնում ապրանքափոխանակությունը. անընդհատ իրար հետ փոխանակում էինք ամենատարբեր իրեր՝ խաղալիքներ, զիզի–բիզի մանրուքներ, ավազաբլուրներից հավաքած սիրուն խճաքարեր և այլն։ Ամեն ինչ էնքան պարզ էր. ընկերուհիների իրերից ինչ դուրներս գար, պարզապես ասում էինք. «Էս կտա՞ս ինձ», տերն էլ իր հերթին հետաքրքրվում էր, թե դրա դիմաց ի՞նչ կտաս իրեն։ Կամ էլ հենց միանգամից առաջարկում էինք էսինչ իրը փոխել մեր էսինչի հետ։ Երբեմն երկար–բարակ սակարկումներ էին ընթանում, մինչև որ կողմերը համաձայնության էին գալիս։ Ինչքա՜ն մեզ համար հետաքրքիր զրթուզիբիլ էինք ձեռք բերում նման փոխանակումների արդյունքում։

Ճիշտ է, կարող էր մի իսկապես արժեքավոր իր փոխանակվել մի լրիվ անպիտան, անարժեք բանի հետ, բայց կարևորը՝ փոխանակողները հիմնականում գոհ էին մնում։ Դժգոհը, որպես կանոն, ծնողներն էին լինում, ավելի կոնկրետ՝ մամաները։ Մամաները խիստ դեմ էին էդ ավանդույթին ընդհանրապես։ Ու հաճախ ստիպում էին հետ վերադարձնել փոխանակած իրերը։ Դե, մենք էլ սրտի ցավով բաժանվում էինք մեր սիրելի գտածոներից։ Ես էլ, ճիշտն ասած, ահավոր միամիտ էի, ու ինձ հաճախ էին շահագործում, լավ բաները ձեռքիցս առնում, ստից բաներ տալիս։

Հիշում եմ՝ մի անգամ, երբ իմ երեք սիրունիկ տիկնիկներով գնացել էի մեր հարևան երկու քույրիկների տուն խաղալու, տուն վերադարձա տիկնիկներից մեկի փոխարեն մի էժանագին խաղալիք դուդուկ ձեռքիս։ Մամաս շատ էր բարկացել։ Ոչ էնքան տիկնիկի կորստի, որքան խորամանկ քույրիկների՝ ինձ խաբելու փորձի համար։ Ու ինձ հետ էր ուղարկել՝ հանձնարարելով չեղարկել անարդար «գործարքը»։ Մի անգամ էլ տատիկիս հարևանի աղջիկն ինձնից վերցրել էր իմ կապույտ աչքի ուլունքը՝ դրա դիմաց խոստանալով նարնջագույնը, որը շատ հազվագյուտ էր, ի տարբերություն կապույտի։ Թե ինչ հույսով էի համաձայնել՝ չգիտեմ։ Մենակ հիշում եմ, թե ոնց էր իրենց տանը տարբեր դարակներ բացուխուփ անում՝ իբր փնտրելով խոստացված ուլունքը, բայց չէր գտնում, հետո էլ ասեց, որ երբ մայրը գա, իրեն կհարցնի տեղը ու ինձ կտա։ Բնականաբար, էդպես էլ չտվեց։ Կարծեմ իմ ուլունքն էլ չվերադարձրեց։

Ինչ–որ շրջան կար, երբ էդ փոխանակելը բոլորիս մոտ մի տեսակ մոլուցքի էր վերածվել։ Կարծես անհնար լիներ ինչ–որ մեկի հետ շփվելն ու հետը ոչինչ չփոխանակելը։ Միմյանց զիզի–բիզիները տեսնելիս, անկախ մեզնից, միշտ մտածում էինք, թե ինչը ինչով կարելի է փոխանակել։

Ինչ–որ պահից սկսած (երևի շահագործման դեպքերի թիվն արդեն անցել էր թույլատրելիի սահմանը)՝ մամաս խստիվ արգելեց ինձ որևէ մեկի հետ որևէ իր փոխանակել։

Մի անգամ էլ ավազաբլուրների միջից մի շատ հետաքրքիր խճաքար էի գտել։ Հիացած ցույց էի տալիս բակի երեխաներին, որ հետո ապահով պահեմ իմ խճաքարերի հարուստ գանձարանում , որն աչքի լույսի պես փայփայում էի։ Երեխաներից մեկը՝ բավական խորամանկ ու ճարպիկ մի աղջնակ, որն ինձ ծարավ ջուրը տանել– բերելու խիստ պատկառելի փորձ ուներ, այդ թվում և կոնֆետի մեջի ֆոլգայից սարքած ինչ–որ զիզի–բիզի բան ոսկու տեղ վրաս նաղդելը , առաջարկեց քարս ինչ–որ բանի հետ փոխել։ Չհամաձայնեցի։ Էդ քարը ես ոչ մի բանի հետ փոխողը չէի։ Ինչ՝ ինչ, բայց որոշ բաներ պարզապես փոխանակման ենթակա չեն, ուզում է՝ ոսկի տան դիմացը, ուզում է՝ պալատ։ Որոշ ժամանակ անց մեկ էլ հայտնաբերեցի, որ քարս չկա ։ Դե, քանի որ շշմած դեմք էի, մտածեցի՝ մի տեղ կորցրած կլինեմ։ Մեկ էլ հանկարծ փոխանակել ցանկացող աղջիկը եկավ հատուկ ինձ տեղեկացնելու, որ ինքը մի քար է գտել, որը զարմանալիորեն լրիվ իմ էն քարի տեսքն ունի, բայց, իր մամայի արև, ինքն էդ քարն անձամբ է գտել, ու իմ քարի հետ ոչ մի կապ չունի... Էնքան համոզիչ էր խոսում, որ նույնիսկ մտքովս չանցավ չհավատալ։ Մենակ մի բանից էի շատ ցնցված. ո՞նց է պատահել, որ իմ քարից էլի կա, լրիվ նույնից ։ Ա՜յ քեզ հրաշք ։ Իսկ երբ հասկացա, որ «գտած» քարն իրականում ինձնից թռցրած էր, արդեն շատ ուշ էր...

[Ուլուանա]

Մարդ ինչեր ասես որ չի սովորի հանուն երեխայի։ Նախկինում երբեք մտքովս չէր անցնի, որ կարող է մի օր կարողանամ լրիվ անձայն փռշտալ ։

[Ուլուանա]

Մարդկային հարաբերություններում՝ թե՛ ընկերության, թե՛ սիրո մեջ, անհամատեղելիության հիմնական ախտանիշն, իմ կարծիքով, ոչ թե խառնվածքների ու հայացքների տարբերությունն է, այլ միմյանց մեջ եղած ամբողջ բացասականն արթնացնելն ու ի հայտ բերելը։

Նույնիսկ բազմաթիվ ընդհանրությունների առկայության դեպքում մարդիկ կարող են միմյանց վրա այնքան վատ ազդել, որ շփվելիս երկուսի մեջ էլ հակակրանք առաջանա թե՛ դիմացինի, թե՛ անգամ սեփական անձի նկատմամբ։ Նման դեպքերում, նույնիսկ անկախ միմյանց հանդեպ տածած սիրո ու կապվածության առկայությունից՝ երևի լավագույն ելքը միմյանցից հնարավորինս հեռու մնալն է՝ երբեմն գոնե եղած լավ հուշերը վերջնականապես չավերելու համար։

[Ուլուանա]

Եթե ինչ–որ տհաճ գործ ունես անելու, որի մասին միայն մտածելուց արդեն վատանում ես ու անընդհատ հետաձգում՝ շարունակելով տառապել, ապա վերջ տուր մտածելուն ու պարզապես արա էդ գործը։ Կհամոզվես, որ գործն ինքը բնավ էնքան սարսափելի չի, որքան էն տառապանքները, որ ունենում ես դրա մասին մտածելուց։ Իսկ եթե անգամ նույնքան սարսափելի է, ապա ի՞նչ իմաստ ունի էդ զգացողությունը բազմապատկել, եթե կարելի է գլուխն ազատել ընդամենը մեկ անգամով։ Միևնույն է, պիտի անես, չէ՞ ։

[Ուլուանա]

Որ ասում եմ՝ ամերիկացիները դեբիլ են, մարդ կա՝ չի համաձայնում։ Խոսքն, իհարկե, միջին վիճակագրական ամերիկացու մասին է, ու դեբիլ բառն էլ գուցե խիստ հայկական իմաստով է տեղին։

Ինչևէ, քոլեջում մաթեմատիկայից երեք թեսթ ենք գրել, վերջում էլ պիտի մի հատ վերջնական՝ նախորդ երեքն ամփոփող թեսթ գրենք, որպեսզի էդ բոլորի հիման վրա գնահատական ստանանք։ Թեսթից առաջ նախավերջին դասն է, նախապատրաստվում ենք թեսթին՝ վերհիշում ենք անցածը։ Դասի վերջում հանկարծ ուսանողներից մեկը դասախոսին լուրջ–լուրջ հարցնում է.
– Իսկ հնարավո՞ր է, որ թեսթում նույնությամբ կրկնվեն ձեր այսօրվա գրած օրինակների մեջի թվերը։
Մինչ իմ մազերը զարմանքից բիզ–բիզ են կանգնում, դասախոսն առանց ծիծաղի կամ զարմանքի նշույլի, հանգիստ ու լուրջ պատասխանում է.
– Ոչ, հնարավոր չէ։
Մազերս դեռ չէին հասցրել «նստել», երբ մի ուրիշ ուսանող, հույսով լի հայացքն ուղղելով դասախոսին, դիմում է հետևյալ հարցով.
– Իսկ հնարավո՞ր է, որ վերջնական թեսթում նախորդ թեսթերից որևէ հարց նույնությամբ կրկնվի։
– Ոչ,– հնչում է դասախոսի համբերատար ձայնը։

Մեկ–մեկ վախենում եմ, որ մի օր կարող է՝ ես էլ իրենց նման դառնամ... Էս համակարգը կարծես ամեն ինչով նպաստում է էդպիսին դառնալուն։

[Ուլուանա]

Էս գիշեր երազումս տեսել եմ, որ, իբր, մտնում եմ Ակումբ, ու պարզվում է՝ Ձայնալարը փոխել է մականունը ։ Էլի Ձ տառով, բայց ինչ–որ անհասկանալի, տարօրինակ բառ էր, չեմ էլ հիշում կոնկրետ։ Բայց էդ նորությունը, ճիշտն ասած, հեչ դուրս չի գալիս. մտածում եմ՝ ախր ո՞նց էդ գյոզալ մականունը փոխեց... Հետն էլ մտածում եմ՝ տեսնես՝ որ հետո փոշմանի, մականուն փոխելու կանոնները թույլ կտա՞ն՝ նորից հետ փոխի, Ձայնալար դնի... Ու դարդ եմ անում, որ կարող է հետո էլ իրավունք չունենա հետ փոխելու...
Բայց դե սաղ հեչ, կարևորը՝ երազ էր, ֆու ։

[Ուլուանա]

Ինչ ինձ հիշում եմ՝ միշտ մոտակա պլաններիս մեջ եղել է «ավելի լավը դառնալու» մասին կետը։ Սա, իհարկե, էն բնույթի պլաններից է, որ առնվազն առաջին հայացքից խիստ վերացական լինելու պատճառով միշտ կարելի է հետաձգել։ Ի վերջո, ոչ ոք, բացի քեզնից, չի գալու՝ որոշակի ժամկետներում ստուգի ու գնահատի, թե դու, ասենք, միավոր ժամանակահատվածում որքանով ես ավելի լավը դարձել, ու թե որքանով է դա բավարարում նախատեսված պահանջներին։ Ճիշտ է, մայրս մեզ փոքրուց միշտ խորհուրդ էր տալիս ամեն օրվա վերջում ինքներս մեզ համար, երբեմն էլ՝ ընտանեկան հաշվետվության տեսքով () գնահատել անցկացրած օրը՝ մոտավորապես «այսօր ի՞նչ օգտակար գործ եմ արել» հարցի միջոցով, որը ներառում էր ինչպես ինտելեկտուալ, այնպես էլ բազմազան կենցաղային ու ֆիզիկական գործեր, ինչն, իհարկե, շատ օգտակար նախաձեռնություն է, քանի որ մղում էր ընդհանուր կատարելագործման, այսինքն՝ ավելի լավը դառնալուն։ Բայց իմ պատկերացրած «ավելի լավը դառնալն» ավելի լայն էր ու միաժամանակ ավելի անհատական։

Անձամբ ինձ համար ավելի լավը դառնալը ներառում էր մոտավորապես հետևյալը. դառնալ ավելի ինքնավստահ, ավելի համարձակ, ավելի կազմակերպված, ավելի աշխատասեր, ավելի ժպտերես, ավելի մարդամոտ, ավելի լավատես, ավելի քիչ դժգոհող, ավելի... , ավելի... , ավելի...։

Քանի դպրոցական էի, մտածում էի՝ այ, մինչև ուսանող դառնալս կհասցնեմ ավելի լավը դառնալ, որ գոնե ուսանողական կյանքս ավելի ճիշտ ապրեմ, քան դպրոցականն եմ ապրել։ Ուսանող դառնալուց հետո լավը դառնալու ակնկալիքները համապատասխանաբար «ժառանգվեցին» կյանքիս ավելի ուշ փուլերին, օրինակ՝ այ, որ ընկեր ունենամ... Իսկ հետո՝ այ, որ ամուսնանամ... Ու, չգիտես ինչու, ամեն էդպիսի փուլում ինձ թվում էր, որ, այ, հաջորդը շատ ավելի լուրջ ու պատասխանատու փուլ է, ու որ հենց էդ փուլն ինձ համար ավելի բարենպաստ պայմաններ կապահովի ավելի լավը դառնալու համար։ Հա, ոնց էլ լինի, տարեցտարի որոշակի ձեռքբերումներ ունեցել եմ, որոնք այս կամ այն չափով կարելի է լավը դառնալու բաղադրիչներ համարել, բայց էդ բոլորով հանդերձ՝ դեռ շատ հեռու եմ էն իմ պատկերացրած լավի ընդհանուր կերպարից։

Երեխա ունենալով՝ սկսել եմ գիտակցել, որ լավը դառնալու խնդիրն ավելի քան հրատապ է, որ սա արդեն այն փուլն է, երբ հետաձգելու տեղ այլևս չկա։ Աչքիս առաջ ու ձեռքիս տակ բավական արագ տեմպերով աճում ու մեծանում է մի էակ, որի ինչպիսին լինելն ու դրանից ելնելով՝ նաև ինչպիսի կյանք ունենալը շատ առումներով կախված է նաև ինձնից՝ իմ լավը լինելու աստիճանից, որովհետև ես հենց սկզբից ու գուցե ամբողջ ընթացքում կենդանի օրինակ եմ լինելու նրա համար։ Ու ինչքան սովորություններ, բնավորության գծեր ունեմ, որոնցից կուզենայի ազատվել, ինչքան հատկանիշներ կան, որ կուզենայի զարգացնել իմ մեջ, որպեսզի երեխաս ավելի լավ մայր ունենա։ Ինչքան բաներ կան, որոնք տարեցտարի անտեսելով ու ականջի հետև գցելով՝ կարող ես ապրել, բայց երբ պատկերացնում ես, որ երեխադ քեզ տեսնելու է հենց էդպիսին, զգում ես, որ էդ հեռանկարը, մեղմ ասած, էնքան էլ գրավիչ չի, ու էդ ժամանակ ավելի հստակ ես զգում, թե քեզ ինչքան դուր չի գալիս քո էսինչ գիծը կամ էսինչ սովորությունը։ Օրինակ, ինչպե՞ս կարող ես երեխայիդ սովորեցնել ամեն ինչ ժամանակին անել, եթե ինքդ նրա աչքի առաջ ժամանակին չես անում էսինչ գործդ։ Կամ՝ ինչպե՞ս կարող ես երեխայիդ սովորեցնել քաջ լինել, չվախենալ էսինչից կամ էնինչից, եթե ինքդ վախենում ես լիքը բաներից։ Երեխայիդ լիարժեք ու երջանիկ մարդ դարձնելու համար պիտի նախ ինքդ էդպիսին լինես, որովհետև քո ամեն մի շարժումն իր ազդեցությունն է ունենալու նրա անձի ձևավորման վրա։ Ու հասկանում ես, որ պիտի ավելի լավը դառնաս հենց հիմա, հենց էս պահից սկսած՝ ոչ մի վայրկյան չկորցնելով։ Մեկ–մեկ նույնիսկ թվում է, որ երեխային լիարժեք, ճիշտ դաստիարակելը գործնականում անհնար բան է։ Բայց էստեղ էլ օգնության է գալիս էն հին համոզմունքը, որ ճիշտը, հանճարեղը, իմաստունը միշտ ամենապարզի մեջ է։ Պետք է ուղղակի բռնել էդ հանճարեղ պարզության պոչից ու բաց չթողնել, ու լավը դառնալ ամեն րոպե՝ սկսելով ամենապարզից։

[Ուլուանա]

Համ էլ ես ու իմ տղուկի առաջին ատամիկը նույն օրն ենք ծնվել, բա՞ ։

[Ուլուանա]

Մեկուկես ամիս է՝ էստեղ ոչինչ չեմ գրել... Գրելու էնքան բան է կուտակվել, որ ոչ մի բան գրելս չի գալիս...

Երկարատև դադարից հետո Ակումբի օրագրերն էի կարդում, ու էս պահին համարյա բոլորն էնքան գունեղ ու կենդանի են թվում... Երբ մեջն ես, ամեն օր մտնում, կարդում ես, լրիվ ուրիշ կերպ ես ընկալում շատ բաներ՝ սովոր, ներսի աչքով, իսկ էսպես մի տեսակ դրսից, հեռվից, այսպես ասած՝ ուրիշի աչքով ես տեսնում։ Նախկինում, երբ երկար ժամանակ կարդացած չէի լինում, կարդալիս հաճախ ճիշտ հակառակ էֆեկտն էր լինում. ընդհանուր առմամբ միօրինակ, անգույն, ծեծված ու կրկնվող էին թվում մտքերը... Մտածում եմ՝ ուրեմն երևի հիմա իսկապես ուրիշ են, գոնե էս ընթացքում, չգիտեմ։ Ամեն դեպքում «դրսից» հայացքը պիտի որ ավելի օբյեկտիվ լինի։ Բայց շուտով նորից կներծծվեմ Ակումբով, կձուլվեմ մթնոլորտին, ու ամեն ինչ նորից կխամրի... Մեկ–մեկ պետք է դուրս գալ ինչ–որ տեղերից՝ իրական կամ թեկուզ իրական թվացող գույները տեսնելու համար։ Ցանկացած բան երկար տեսնելուց, կարդալուց, լսելուց, զգալուց մի տեսակ բթանում ես դրա նկատմամբ։