ԲԱՐԴՈՒ ՀԱՄԲՈՒՅՐԸ

Մարդը, մի հսկայական գերանի տակ կքած գնում էր մայթով։ Քայլվածքը երերուն էր, բայց կարծես թե միտք չուներ հանգստանալու։
Հասա ետևից։ Քրտինքը ծորում էր խորշոմների միջով։ Ծեր էր։
-Ծանր է,-ասացի։
-Ծանր է,- ասաց, շարունակելով քայլել։
-Դնեիր, մի քիչ հանգստանայիր, հետո տանեիր։
-Ծանր է,- ասաց, չեմ կարողանա նորից շալակել։
-Ես կօգնեմ։
Բեռան տակից թեք նայեց ինձ ու չոքեց, գերանը զգուշորեն դնելով գետնին։ Նորից նայեց, այս անգամ ուղիղ, հանդիմանեց.
-Տնաշեն, դու էլ ինձնից ծեր ես, ինչպե՞ս ես օգնելու շալակեմ։
-Ու՞ր պիտի տանես։
-Սարի թաղ։
-Կմեռնես մինչև հասնելը։
-Ջանդ սաղ ըլնի։
-Կօգնեմ քեզ։
-Մի հատ ծխախոտ կտա՞ս, քանի դրել եմ, ծխեմ։
Չէի ծխում։ Բայց կանգնած էինք կրպակի մոտ։
-Ի՞նչ ես ծխում։
-Հայկական։
Ծխախոտն ու վառիչը տվեցի իրեն, երկար նայելով վերցրեց ու նստեց գերանին, բացեց տուփն ու ինձ առաջարկեց։
-Չեմ ծխում։
-Ես ծխում եմ,- ասաց։
-Գիտեմ,_նստեցի կողքին։
Երբ ծխելուց հետո շունչը տեղը բերեց, վեր կացավ, ու կասկածով ասաց.
-Հաջողացնես ուսիս դնես, տուն կհասցնեմ։
-Միասին կհասցնենք։
Տխուր նայեց։
-Մի ծայրը կարո՞ղ ես բարձրացնել,-ասացի։
-Հա, մենակ եմ շալակել։
Միասին բարձրացրած ծայրը ուսեցի, առջևի ծայրի տակ էլ ինքը մտավ ու սկսեցինք քայլել։ Երկուսով հեշտ էր երևի, բավականաչափ քայլելուց հետո հենց ուզում էի առաջարկել հանգստանալ, լսեցի.
-Հասանք։
Փոքրիկ տուն էր։ Ցանկապատի ներսից կոկիկ ու հավասար վառելափայտ էր շարված։
-Այսքան փայտ ունես, քեզ մի քանի տարի կհերիքի, ի՞նչ էիր մտել էս հսկա գերանի տակ։
-Վառելու համար չէ։ Սա բարդի է, նորմալ կրակ էլ չի տալիս։ Սա ծառ է։
-Էս գերա՞նը։
-Որ տնկեմ, լավ ջրեմ, կարմատակալի, բարդի է։
Ինչ որ ցնդած բան կար ծերուկի մեջ, բայց…դե ու՞մ մեջ չկա։
Նորից ծխեց, դանդաղ, վայելելով։
Ի՞նչ մարդ ես, ինչո՞վ ես զբաղվում,-հարցրեց։
-Գրող եմ,_ժպտացի,_պատմություններ եմ հորինում։
-Չե՞ս ուզի մի բաժակ խմես ինձ հետ։
-Չէ, ախպերս, դու դեռ գերանը պիտի տնկես, ջրես, ես էլ…արդեն սրսկվելուս ժամանակն է, շաքար ունեմ, մի ուրիշ անգամ, եթե հանդիպենք։
-Էդպես էլ չիմացա, թե քեզ որ Աստվածն ուղարկեց՝ ինձ օգնեցիր։
- Աստված մի է։ Հաջողություն, ախպերս, մեկ էլ տեսար մի օր եկա մի բաժակ բան խմելու քեզ հետ։
-Շնորհակալ եմ, ախպերս, Աստված քեզ հետ։

Պառկեցի երկար։ Հիվանդությունս ինձ երես չէր տալիս ու հոգսերիս հետևից ընկած մոռացա այդ մարդուն էլ, տունն ու բարդին էլ։ Անցավ երեք տարի։ Կրկին նույն տեղով անցնելիս հանկարծ գետեզրի պատին նստած տեսա նրան։ Վեր կացավ, մոտեցավ։
-Բարեվ, ախպերս, արդեն հույսս կորցնում էի, որ ողջ ես։
-Բարև։ Չէ, դեռ կամ։ Տարբեր տեղերով եմ անցնում, չենք հանդիպել։
-Ես միշտ էստեղ եմ լինում։ Վաղուց քեզ էի ուզում տեսնեմ։ Էն որ բարդին տուն հասցրինք, էդ գիշեր մտքովս անցավ քեզ խնդրեմ, մի պատմություն գրես։ Իմ պատմությունը։ Ասել էիր գրող ես։ Էս արդեն ինչքան ժամանակ է քո ճամփան եմ պահում։ Զգում եմ՝ մեռնելու եմ, չեմ ուզում կորչեմ։ Ինձ հիշող ոչ մեկը չունեմ։ Կօգնե՞ս՝ չկորչեմ։
Հետաքրքրեց այդ մարդն ինձ, մի տեսակ անաղարտություն ուներ, սկզբնականություն։
-Եթե համաձայն ես, արի գնանք իմ տուն, թեյ կխմենք, հաց կուտենք։ Չեմ ուզում կորչեմ, կզրուցենք։
-Գնանք, զրուցենք։ Գերանդ ծառ դառա՞վ։
-Գնանք՝ տես։

Մարդն իրոք գերանը ծառ էր դարձրել։ Արդեն նորմալ ստվեր ուներ, կլորիկ սաղարթ։ Փոքրիկ սեղանիկ կար տակը, վրան ինքնաեռ։ Թեյ խմեցինք ու նա սկսեց իր պատմությունը…աշխատել եմ հնարավորինս պահել նրա խոսելաոճը, որոշակի շտկումներով, որովհետև չէր փայլում գրագիտությամբ…

- Էս տանն եմ ծնվել։ Սկզբից ասեմ, դե, մարդ ես, կարող ա չուզենաս գրես թուրքի պատմությունը։ Հա, ես թուրք եմ։ Ադրբեջանցի։ Այսինքն ադրբեջանցին Ադրբեջանում պիտի լինի, ես երևի թաթար եմ։ Կամ քուրդ։ Բայց հայտնի ղալմաղալից հետո բոլորը դարձան ադրբեջանցի ու փախան Հայաստանից։ Մեզ ոչ ոք չէր քշում։ Բայց ասում էին՝ գնա։ Հարևաններս էլ էին ասում։ Ասում էին՝ Հասան ամի, քեզ շատ հարգում ենք, բայց հազար լավը կա, մի վատն էլ միշտ կգտնվի, ամեն գեղում էլ շուն կա, գնա, քեզ տերություն կանեն, տունդ էլ ծախի, առնող կգտնենք, գնա, փրկվի։
Ու՞ր գնայի, Ադրբեջա՞ն, Քրդստա՞ն։ Բա մերոնց ու՞մ թողնեի։
- Ընտանիքդ մե՞ծ էր, Հասան ախպեր։
- Մենակ էի։ Չէ, մենակ չէի, պապերիս, հորս-մորս, էրկու քույրերիս գերեզմանները պիտի պահեի, հո չէ՞ի հավաքի տանեի։ Համ էլ ես հիմա Հասան չեմ, Հանես եմ։ Հարևանիս տղան, Ռուբոն փոխեց։ Ասաց հարցնում են՝ էդ մարդը հայ ա՞, բա անունը խի՞ ա Հասան։ Ասաց՝ ես էլ ասեցի Հասան կատակով ենք ասում, իսկական անունը Հանես ա, Հովհաննես։ Մնալուս մի պատճառն էլ էս ծառն էր, էս բարդին։
Հասանը տեսավ զարմացած հայացքս, տխուր ժպտաց.
- Կպատմեմ, կիմանաս։
Շաֆակ էր անունը։ Միասին դպրոց ենք գնացել։ Բոյով, սպիտակամաշկ, հրեշտակ աղջիկ էր։ Դեռ երեխա ժամանակից աչքս վրան էր։ Ջահել էինք։ Շատ դժվարությամբ կարողացա սիրտը շահել։
Երեք աժդահա ախպեր ուներ, ամաչում ու վախենում էր նրանցից, ասում էր ինձ էլ կսպանեն, քեզ էլ։
Մի օր ախպերների ճամփան պահեցի, մի սիրուն խանչալ ունեի սարքած, տվեցի մեծ ախպորն ու ասեցի՝ մեծ ախպեր, ձեր քույր Շաֆակը սրտիս մեջ ա, եթե դա քո ու ախպերներիդ սրտով չի, հենց ստեղ սիրտս հանեք։ Իմ խանչալով, որ ձեզ վրա կասկած չընկնի, թե չեք սպանում, ուրեմն իրավունք տվեք իրեն համարեմ իմ սուրբը։
Երկար հարցուփորձից հետո ստացա այդ իրավունքը։
Մամեն ետ տվեց խանչալն ու ասաց՝ եթե սրանով չկարողանաս փրկել քրոջս պատիվը, էն ժամանակ ինքդ սրանով սիրտդ կհանես։
Սկսեցինք հանդիպել։ Մեր սիրած տեղը Գետառի ափի բարդիների տակ էր, նստում էինք, խոսում մեր անցած ու գալիք օրերից, մեր ունենալիք երեխաներից, հավատում էինք մեր անամպ երկնքին ու ապագային։ Երբ առաջին անգամ, ինքս էլ քաշվելով, թևս ուսով գցեցի, Շաֆակը վախեցած ցնցվեց, բայց գգվեց, մտավ թևատակս։ Մենք համբուրվեցինք։
Մի օր հանեցի դաշույնը ու բարդու կեղևին կտրեցի նրա շուրթերի նկարը։ Համբուրեցի։ Հետո Շաֆակը համբուրեց։ Ու այդպես փոխնիփոխ ամբողջ երեկո համբուրվում էինք երեքով, ես, Շաֆակը, բարդին։
Մի քանի օր հետո զինկոմիսարիատից ծանուցագիր ստացա։ Բանակ էի գնում։
Հեռավոր արևելքում երկու տարի համարյա ամեն օր Շաֆակից նամակ էի ստանում։ Պարզ, անկեղծ, սիրառատ նամակներ։ Ես մինչև հիմա պահում եմ դրանք։ Գրում էր, որ սիրում է, որ սպասում է, մի նամակում էլ գրել էր՝ ծննդյանդ օրը գնացի բարդու մոտ, համբուրվեցի հետը։ «Կոշտացել են բարդու շրթունքները, քոնն եմ ուզում»։
Հասանի հայացքի ուղղությամբ տեսա բարդու բնին «քանդակված» շրթունքները։ Ժամանակը բուժել էր ծառի վերքը, շուրթերը մի փոքր ձևախեղվել էին և կոշտացել։ Բայց շուրթեր էին։
-Բարդին տեղափոխել ես այստե՞ղ։
-Այդ օրը, 3 տարի առաջ, գնացի, որ հաջողացնեմ նորից համբուրեմ բարդուն, տեսա, որ ինչ որ բրիգադ կտրում է ծառերը։ Աշխարհը փուլ եկավ գլխիս։ Փորձեցի հանդիմանել, բայց ասացին, որ իշխանությունները փոխում են ծերացած ծառերը։ Նորերն են տնկելու։
Իշխանություններ, չգիտեք, որ ամեն ծառ իր համբույրներն ունի թաքցրած
Ոչինչ չէի կարող անել։ Որոնեցի ու գտա իմ բարդու, իմ Շաֆակի բարդու բունը ու խնդրեցի ինձ տալ։ Դժվարացան։ Մոտիս եղած ամբողջ դրամը տվեցի իրենց, շալակեցի գերանն ու…
-Գերանի մասին մնացածը գիտեմ, շուրթերն էլ տեսա։ Իսկ Շաֆակը՞։
(Վատ կանխազգացումն ինձ անհանգստացնում էր։ Լավ տեղ չէին տանում Հասանի խոսքերը)։
Տասնհինգ օր նամակ չստացա Շաֆակից։ Գնացքով գալիս էի մեր հսկա երկրի հեռու ծայրից, սրտի թրթիռով էի սպասում իմ ու Շաֆակի հանդիպմանը…
Հասանը ծխախոտ վառեց։
-Սուրճ խմե՞նք։
-Լավ կլիներ։
Հասանը սրճեփը միացրեց ու լցրեց աչքերը.
-Շաֆակին էլ չեմ տեսել։
Գալուցս մի ամիս առաջ , բարդու մոտից, ինչ որ մի անասուն երկու ընկերների հետ զոռով նստեցնում են իրենց մեքենան ու տանում սարերը։ Հագեցնելով իրենց անասնական կիրքը, սպանում են Շաֆակիս, իմ աստվածուհուն, ու հեռանում։ Դաշտում ավելուկ հավաքող մի կին տեսնում է ու գրում մեքենայի համարը։ Մամեն ու եղբայրները գտնում են նրանց ու կտոր-կտոր անում։
-Ինձ էլ սպանեք, Մամե,_գոռում էի ես,_ ես եմ մեղավոր, ես որ չլինեի, Շաֆակը չէր գնա բարդու մոտ։
- Չէ, եղբայր, կյանքի վերջին երկու տարում եթե դու տեսնեիր քրոջս երջանիկ ժպիտը, անհոգ ծիծաղը, այդպես չէիր ասի, ապրիր ու տառապիր, ախպերս։
-Հիմա համբուրու՞մ ես բարդուն, Հասան։
-Ամեն առավոտ, ամեն երեկո, ամեն մոտով անցնելիս,_ասաց Հասանն ու սուրճը լցրեց բաժակները։
-Մի ծխախոտ կտա՞ս, Հասան։