Բառերի խորհրդավոր աշխարհից

[Ուլուանա]

Հայհոյանք ասացիր, հիշեցի մի արտահայտության ծագումնաբանություն, բայց ոչ Բեդիրյանի մեկնաբանությամբ:
Որտեղի՞ց է առաջացել "ինչ-որ մեկի հերն անիծել" արտահայտությունը: Դեռ պուճուր ժամանակվանից շատ վատ էի զգում, որ լսում էի` ոնց են մարդիկ իրար ասում "Հե~րդ կանիծեմ", սարսափելի վիրավորանք էր թվում, այնինչ վերջերս իմացա, որ այն կապ չունի «հայր» և «անեծք» բառերի հետ, այլ ընդամենը նշանակում է ինչ-որ մեկի մազերը լցնել անիծներով, անիծոտել Թեև նրանք, ովքեր օգտագործում են, դժվար իսկական իմաստը նկատի ունենան: «Մազե~րդ կանիծոտեմ...» Բա!

Վայ, ինչ հետաքրքիր է։ Ես էլ եմ միշտ կարծել, որ խոսքը հայրիկին անիծելու մասին է... Նույնիսկ կասկած չեմ ունեցել այդ առումով երբևէ։

Ի դեպ, նոր ամուսնուս էլ լուսավորեցի «հերն անիծել» արտահայտության հետ կապված , դե, բնականաբար, ինքն էլ կարգին զարմացավ ու մի հետաքրքիր ենթադրություն արեց, որը, չի բացառվում, որ իրականությանը համապատասխանի. ասում է՝ գուցե «անեծք» բառն ինքը ժամանակին հենց «անիծ» բառից է առաջացել, ասենք, որպես, «անիծներ» հոգնակի ձև... Տրամաբանական է թվում, չէ՞։ Հետաքրքիր կլիներ պարզելը։

[Frigid-]

Ոչ, դրա մասին գրքում չի խոսվում: Իսկ դու որևէ տեղ կարդացե՞լ ես, հետաքրքիր է

Հայհոյանք ասացիր, հիշեցի մի արտահայտության ծագումնաբանություն, բայց ոչ Բեդիրյանի մեկնաբանությամբ:
Որտեղի՞ց է առաջացել "ինչ-որ մեկի հերն անիծել" արտահայտությունը: Դեռ պուճուր ժամանակվանից շատ վատ էի զգում, որ լսում էի` ոնց են մարդիկ իրար ասում "Հե~րդ կանիծեմ", սարսափելի վիրավորանք էր թվում, այնինչ վերջերս իմացա, որ այն կապ չունի «հայր» և «անեծք» բառերի հետ, այլ ընդամենը նշանակում է ինչ-որ մեկի մազերը լցնել անիծներով, անիծոտել Թեև նրանք, ովքեր օգտագործում են, դժվար իսկական իմաստը նկատի ունենան: «Մազե~րդ կանիծոտեմ...» Բա!

Չէ, հատուկ չեմ կարդացել, լեկցիաներս եմ հիշում: Ու էդ ամբողջ ծագումնաբանությունից ամենահետաքրքիրն ինձ համար բնաձայնություններն են ու դրանցից առաջացած բառերը (խորհուրդ կտամ դա էլ փնտրես քեզ մոտի գրքում) և հայհոյախոսությունները:

Էսպես, "քֆուր" բառը իրականում իմաստափոխված և թուրքերենից փոխառնված "գյավուր" բառից է, որը նշանակում է անհավատ: Նրանք գյավուր կոչել են հայերին, փաստորեն դա վիրավորանքի նման բան է եղել: Եթե լավ ուսումնասիրեք, ապա կնկատեք, որ հայհոյանքների մեծ մասը, բացի սեռական բնույթ կրելուց, իրականում կրոնական հիմքի վրա է: Բերում եմ մի օրինակ ու խնդրում եմ էն լույսի ներքո, որը ես սփռեցի կոնկրետ հայհոյանքի մասին, փորձեք զարգացնեք տվյալ արտահայտության տրամաբանությունը - "ես քո տիրոջ մերը" - կամ նաև բերել նման օրինակներ. ի միջի այլոց, "հերը անիծելը" կարող է ենթարկվել նույն տրամաբանությանը
հետո կշարունակեմ...

[Enipra]

Չէ, հատուկ չեմ կարդացել, լեկցիաներս եմ հիշում: Ու էդ ամբողջ ծագումնաբանությունից ամենահետաքրքիրն ինձ համար բնաձայնություններն են ու դրանցից առաջացած բառերը (խորհուրդ կտամ դա էլ փնտրես քեզ մոտի գրքում) և հայհոյախոսությունները:

Փնտրեցի, բայց ոչինչ չգտա: Հատկապես բնաձայնություններն ու դրանցից առաջացած բառերն ինձ էլ են շատ հետաքրքրում. ուրախ կլինեմ, եթե ամենահետաքրքիր դեպքերը ներկայացնես:


Թեման այսքան ժամանակ քնել էր իմ զբաղվածութայն պատճառով, բայց փոխարենը հիմա արդեն ձեռքիս տակ կա գրքի վերջին, լրամշակված հրատարակությունը: Ապրի Ձնծաղիկը Այնպես որ շարունակենք: Մոտակա մի քանի օրվա ընթացքում ուզում եմ ներկայացնել մեր հին ու նոր ամսանունների ու շաբաթվա օրերի ծագումնաբանությունը: Գուցե որոշ չափով ծամծմված թեմա է ու շատերի համար նորություն չի լինի, բայց ամեն դեպքում հետաքրքիր է, լավ զուգահեռներ են տարվում:


ՄԵՐ ԱՄՍԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

Հունվար

Գրաբարում գրվում էր յունուար և սկզբում այդպես էլ կարդացվում էր. բառարանների վկայությամբ, այս ամսանունը հնում նաև յունուվարիուս, յունուվար, յանուար, յանվար ձևերով էր գրվում։ Սրանցից վերջին երկուսն են սկզբնաղբյուր լեզվին ամենից մոտ, որովհետև ինչպես մեր այժմյան մյուս բոլոր, այնպես էլ այս ամսանունը լատինական ծագում ունի: Յունուար ամսանունը գալիս է հին հռոմեացիների Յանուս աստծո անունից։ Յանուսը աստվածն էր արևի ընթացքի, մուտքերի և ելքերի, սկիզբների և վախճանների, դռների և դարպասների, տարվա և ժամանակի: Պատկերվում էր երկու երեսով` ծեր ու երիտասարդ, որոնցից մեկն ուղղված էր անցյալին, անցնող տարվան, մյուսը` ներկային, եկող տարվան: Այստեղից էլ առաջացել է երկերեսանի Յանուս թևավոր խոսքը: Հին հռոմեացիները սովորություն ունեին այս աստծուն ձոնված տոնակատարություններին իրար պղնձադրամներ նվիրելու, որոնց մի կողմին փորագրված էր լինում երկերեսանի Յանուսը, մյուսին` նավ: Այս Յանուսին հին հռոմեացիները նվիրել էին մի հոյակերտ տաճար Հռոմում, որն ուներ երկու հանդիպակաց դարպասներ։ Սրանք խաղաղ օրերին ամուր փակված էին լինում, իսկ պատերազմի օրերին` կրունկի վրա բաց, որպեսզի վտանգի դեպքում ժողովուրդն ազատ մուտք ու ելք ունենար: Ահա այս աստծուն են նվիրել նաև հունվար ամիսը, որ կոչվում Jani mensis [յանի մե´նսիս] «Յանուսի ամիս», կամ Januarius mensis [յանուարիուս] «յանուսյան ամիս» կամ պարզապես Januarius։ Տարվա առաջին ամսվա այս անվանումը գրեթե նույն հնչումներով փոխանցվել է արդի եվրոպական լեզուներին. անգլ. January, ֆր. Janvier, գերմ. Januar, ռուս. январь։ Մասնագետները մինչև հիմա էլ չեն կարողանում բացատրել, թե ինչպես լատ. յանուարիուս-ը հայ. յՈւնուար (= հունվար) դարձավ:

***

Իմանանք, որ մեր հեռավոր նախնիները, հռոմեացիներից ամսանուն­ներ վերցնելուց առաջ, անշուշտ ունեցել են իրենց տարին և տարվա առա­ջին ամիսը, չէ՞ որ նրանք էլ, ելնելով Լուսնի և Արևի դիտումներից, ժամանակը բաժանել են ըստ իրենց պատկերացումների, որոշել ժամանակային շրջանի ինչ-որ ելակետեր (տարեսկիզբ) ու վախճանակետեր (տարեվերջ)։ Ունեցել են Նոր տարի, ուրեմն և առաջին ամսվա անունը` Նաւասարդ = Նավասարդ; Այդ տարին հայոց հին տոմարով սկսվում էր ոչ թե ձմռանը. երբ բնությունը, գոնե արտաքուստ, մեռյալ վիճակում է լինում, այլ ամռանը, երբ այն մարդուն շրջապատում է առատ բերք ու պտղի հանդիսավոր «զգեստավորումով»... Հայոց Նավասարդը, ուրեմն, օգոստոսին էր, համապատասխանում էր մեր այժմյան օգոստոսի 11-ից սեպտեմբերի 9-ի միջև ընկած ժամանակահատվածին:

[dvgray]

Իսկ որտեղի՞ց է սկիզբ առնում "հրեշտակ" բառը:
Նաև "տոլմա" բառի ծագումնաբանությունը /կարծում եմ պետք է լինի ոչ թե տոլմա, այլ պետք է լինի "դոլմա"/ ::
Նաև հետաքրքիր է "չալաղաջ" բառի սկզբնաղբյուրը իմանալ:

[Enipra]

Իսկ որտեղի՞ց է սկիզբ առնում "հրեշտակ" բառը:
Նաև "տոլմա" բառի ծագումնաբանությունը /կարծում եմ պետք է լինի ոչ թե տոլմա, այլ պետք է լինի "դոլմա"/ ::
Նաև հետաքրքիր է "չալաղաջ" բառի սկզբնաղբյուրը իմանալ:

Է բա ինձ էլ է հետաքրքիր: Նշածդ բառերից ոչ մեկի ծագումնաբանությանը ծանոթ չեմ: Իմ ունեցած սահմանափակ գրականության մեջ էլ չկա: Լեզվաբան չեմ:

[dvgray]

Է բա ինձ էլ է հետաքրքիր: Նշածդ բառերից ոչ մեկի ծագումնաբանությանը ծանոթ չեմ: Իմ ունեցած սահմանափակ գրականության մեջ էլ չկա: Լեզվաբան չեմ:

Լավ
Ասեմ եմ, ինչ որ գիտեմ: Եթե սխալ է, ապա ինձ կուղղեն:

Հրեշտակը- լսել եմ որ պարսկերենում, արաբերենում ու թուրքալեզու ընտանիքներում նատիվ խոսացողներից լսել եմ նույն բառը նույն իմաստով : Հետաքրքիր է, թե ծագումնաբանորեն որտեղից է

Տոլմա կամ Դոլմա - թուրքերեն լցնել /լցոնել - ընտրությունների հետ կապ չունի / բառից է: Իրականում դոլման ասում են թուրքիայում բադրջանի, պոմիդորի, բրբարի մեջ մսով կամ այլ միջուկով լցոնված ու պատրաստված ճաշատեակին: Իսկ մեր ասած տոլմային նրանք ասում են "սառմա" - այսինքն թուրքերեն փաթաթված բառից: Երևի նորեկողներից լսած կլինեք:

Իսկ "չալաղաջի" համար ցավոք ոչ մի վերսիա չունեմ

Ոչ մի լեզվաբան չկա՞ պարզաբանումներ տա:
Ուլուանա: Միգուցէ ինչ-որ բա՞ն ասես

[Enipra]

Ոչ մի լեզվաբան չկա՞ պարզաբանումներ տա:

Հույս ունեմ հարցերդ անպատասխան չեն մնա, ու մեկը վերջիվերջո կստուգաբանի էդ բառերը մեզ համար: Դեմ չես լինի, չէ՞, որ ես ամսանունների շարքը շարունակեմ:


Փետրվար

Գրաբարում գրվում էր փետրուար: Այս ձևը հանգում է լատ. februarius ածականին: Հայագետները մինչն հիմա էլ չեն կարողացել պարզել, թե լատ. Բ-ն ինչ ճանապարհով կամ պատճառով է հայ. Տ դարձել:
Սակայն թողնենք դա և ասենք, որ լատ. februarius առաջին հերթին նշանակել է «մաքրման, քավության»: Բառն իր ծագմամբ կապվել է էտրուսկական Februs աստծո անվան հետ, իսկ նա ստորերկրյա թագավորության տիրակալն էր: Ամեն փետրվարի 15-ի նրան հատուկ հանդիսություններ էին նվիրում կենդանի մարդկանց մաքրման և մեռածնորի հոգիների քավության համար: Եվ փետրվարն էլ այդ պատճառով կոչվում էր Februarius mensis կամ Februarius:
Այսպես բառը գրեթե նույն հնչումով անցել է եվրոպական լեզուներին. անգլ. February, ֆր. février, գերմ. Februar, ռուս. февраль:
Մինչև Հուլիոս Կեսարը (մ.թ.ա. 102/100-44) հռոմեացիների փետրվար ամիսը տարվա... վերջին ամիսն էր. նրանից հետո է, որ դարձել է երկրորդ և այդպես տարածվել աշխարհի լեզուներում։

***

Հայերիս երկրորդ ամսվա անունն էր հոռի։ Սկսվում էր սեպտեմբերի 10-ին և տևում էր ուղիղ 30 օր (հին հայոց ամիսներն ընդհանրապես 30-ական օրերի էին բաժանվում։ Պարզ գումարումով՝ 12 ամիսների 30-ական օրերը կազմում էին 360։ Իսկ թե ուր «էին կորչում» տարվա «ավելացած» մի քանի օրերը՝ կիմանանք... «տարվա վերջում» )։
Առայժմ իմանանք, որ հայկական հոռի ամսանունը կովկասյան փոխառություն է, ստուգաբանորեն նշանակում է «երկրորդ» (վրաց. օրի «երկու»): Եկեք ուրեմն վրացերեն հաշվենք. է´րթի («մեկ»), օ՛րի («երկու»), սա´...
Բայց չշտապենք, համբերենք «մինչև մյուս ամիս»։

[Enipra]

Մարտ

Տարվա երրորդ ամիսն իր անունն ստացել է հռոմեացիների Մարս աստծուց, որին պատկերում էին ահեղ տեսքով, գլխավերևում` կայծակ: Որովհետև մարտ ամիսն Իտալիայում զուգորդվում է որոտների և շանթերի, հողմի, փոթորկ և հորդառատ անձրևների հետ:
Մարսը, ուրեմն, պատերազմի ահեղ աստվածն էր: Բայց ի՞նչ կապ կարող է լինել գարնան ավետաբեր ամսվա և պատերազմի միջև: Գարուն և պատերա՞զմ: Մի՞թե բառի ստուգաբանությունը սխալ է:
Ո´չ: Ամբողջ «գաղտնիքն» այն է, որ պատերազմ մղելը Մարս աստծո վերջին «պաշտոնն» է եդել։ Իսկ դրանից առաջ նա վարել է ամենախաղաղասիրական ու մարդկային մի «պաշտոն»` եղել է դաշտերի ու նախիրների աստվածը, որոնք արդեն անմիջապես կապ ունեն գարնան հետ։
Դժվար չէ նկատել, որ Մարս և մարտ բառերը հնչյունական կողմով մի քիչ հեռանում են Ս-ի և Տ-ի պատճառով։ Հարցի լուծումը շատ պարզ է. Mars անվան սեռականը Martis է, և սրա հիմքից էլ կազմվել է martius` «մարսյան, մարտյան» ածականը։ Ամիսը նախապես կոչվել է Martius mensis `«Մարսի ամիս», հետո պարզապես Martius։
Եվրոպական լեզուներն այս ամսանունը գրեթե նույնությամբ ունեն, անգլ. March, ֆր. Mars, գերմ. März, ռուս. март։

***

Այժմ թողնենք լատիներենն ու եվրոպական լեզուները և գնանք... վրացերենին։ Փետրվարի կապացությամբ սկսել էինք վրացերեն հաշվել. է´րթի («մեկ»), օ՛րի («երկու»)... Սա՛մի էլ կլինի «երեք»: Հայկական երրորդ ամսվա անունը` սահմի, կովկասյան լեզուներից է և ուղղակի արձանագրում է տվյալ ամսվա թվային կարգը:
Հետագայում կտեսնենք, որ հռոմեացիներն էլ, երբ «ձանձրանում են» աստվածների կամ արքաների անուններով ամիսները կոչելուց, մնացած ամիսներն արդեն նրանց թվային կարգով են անվանում:

[Լուսիանա]

Շատ հետաքրքիր թեմա է, հաճույքով կարդացի

[Ձայնալար]

Իսկ "չալաղաջի" համար ցավոք ոչ մի վերսիա չունեմ

Ոչ մի լեզվաբան չկա՞ պարզաբանումներ տա:
Ուլուանա: Միգուցէ ինչ-որ բա՞ն ասես

Հնչողությամբ ակնհայտորեն ոչ հայկական բառ է:

[Frigid-]

[FONT=Arial AMU]
Փնտրեցի, բայց ոչինչ չգտա: Հատկապես բնաձայնություններն ու դրանցից առաջացած բառերն ինձ էլ են շատ հետաքրքրում. ուրախ կլինեմ, եթե ամենահետաքրքիր դեպքերը ներկայացնես:

Դե, ասենք, էս պահին հիշեցի ագռավ բառը, որն ըստ էության կապված է թռչնի հանած ձայնի հետ "կառ" - ակռավ, որից էլ ունենք կռինչ բառը: Նմանատիպ կապ կա Առյուծ, մռնչալ, рычать բառերի միջև: Էլի հիշեմ կասեմ

[Գաղթական]

Փետրվարի կապացությամբ սկսել էինք վրացերեն հաշվել. է´րթի («մեկ»), օ՛րի («երկու»)... Սա՛մի էլ կլինի «երեք»: Հայկական երրորդ ամսվա անունը` սահմի, կովկասյան լեզուներից է և ուղղակի արձանագրում է տվյալ ամսվա թվային կարգը:

Հետաքրքիր է՝ ինչո՞ւ հենց Վրացերենից..
ինչ որ մեկը տեղյա՞կ է - արդյո՞ք Վրացիներն էլ ունեցել են իրենց հատուկ հին ամսանունները, և արդյո՞ք դրանք էլ նման են եղել հին Հայկականներին..

[Enipra]

Ապրիլ

Գարնան այս ամսվա անունը գալիս է լատ. Aprilis բառից, որը տարբեր մասնագետներ հանգեցնում են տարբեր հիմքերի: Ոմանց կարծիքով այն կազմված է aperio բայի հիմքից, որ նշանակում է «բացել»: Հին հռոմեացիներն ասում էին. “Arbor florem aperit”, «ծառը ծաղիկ է բացում»։ Երևի նույն ձևով էլ ասել են “Aprilis gemmam կամ veram aperit”, «Ապրիլը բողբոջ կամ գարուն է բացում»:
Ուրիշների կարծիքով ամսանունը պետք է կապել apero () բառի հետ, որ նշանակում է «հաջորդ, երկրորդ». Իբր թե մարտ ամսվա (որ մինչև Հուլիոս Կեսարը հռոմեացիների առաջին ամիսն էր) հաջորդ` երկրորդ ամիսը:
Բոլոր դեպքերում ապրիլը գարնան ամիսն է, և մարդիկ այն դիմավորում էին ու դիմավորում են, ինչպես վայել է տարվա այդ եղանակին` գարնանային տրամադրությամբ, «գարնանավարի»։ Ազատվելով ձմռան ցրտից մարդիկ ուզում են գոնե մի ամբողջ օր սրտաբուխ կատակներ անել`ապրիլմեկյան կատակներ։

***

Հայկական հին տարեցույցում տարվա չորրորդ ամիսը, որ համապատասխանում է ներկայիս նոյեմբերի 9-ից մինչև դեկտեմբերի 8-ն ընկած ժամանակահատվածին, կոչվում էր տրե: Մեր նախնիները, առաջին ամսվա անունը (Նավասարդ) իրանյանից վերցնելով, հետո անցել են կովկասյանին (հոռի, սահմի): 4-րդում վերստին դիմել են իրանյանին, ուր տիրե (պրսկ. տիր) նշանակում է «չորրորդ ամիս», նաև «ամառ»:
Այստեղ թող ձեր ուշադրությունից չվրիպի այն «անհամապատասխանությունը», որ գոյություն ունի ժողովուրդների որդեգրած տարեցույցներում. ապրիլը հռոմեացիների գարնան ամիսն է, պարսիկների` ամռան, իսկ հին հայերի` աշնան։

[Enipra]

Մայիս

Պարզվում է, որ Հին Հռոմում էլ են մայիսյան տոնախմբություններ և հանդիսություններ եղել։ Դրանք կոչվել են majuma [մայումա]. և այս բառին ինչքա՜ն մոտ է հնչում ռուս. маёвка-ն, որով անվանում էին Մայիսի 1-2-ի տոնական զբոսապտույտները։
Ահա գարնանային այս զվարթ ամիսը հռոմեացիները կոչել են Majus, ավելի ամբողջական՝ Majus mensis, այսինքն` «Մայայի ամիս», անգլ. May, ֆր. mai, գերմ. Mai, ռուս. май։ Իսկ ո՞վ էր այդ Մայան։ Այս անունով հռոմեացիները կոչել են երեք դիցուհիների: Սակայն մայիս ամսանունն ավելի շուտ կապվում էր նրանցից մեկի` Ֆաունաս աստծո և Մարիկա հավերժահարսի դստեր հետ, քանզի նա աստվածուհին էր գարնան, աճման ու բարգավաճման, բեղմնավորության և առատության։
Նման անվանակոչությունը հատկանշական է նաև նրանով, որ սա առաջին դեպքն է, երբ ամսվա ճակատը պսակվամ է գեղեցիկ սեռի ներկայացուցչի` կնոջ անունով, մինչ մյուսներից շատերը նվիրված էին այրերի հիշատակին` աստվածներ լինեին, թե պատմական իրական դեմքեր:

***

Եթե Հին Հռոմում 5-րդ ամսին գարուն էր, ապա Հայաստանում` խորունկ ձմեռ. այդ ամիսը համապատասխանում է հայոց անշարժ տոմարի դեկտեմբերի 9-ից հունվարի 7-ն ընկած ժամանակահատվածին: Այս ամսին մեր նախնիները, խոնջացած ամառային ու աշնանային ծանր գործից, փակվում էին ձյունե սավանով պատված իրենց տներում, իսկ նրանց անասունները, ձմեռային նույնպիսի «բանտարկության» մեջ, զուգավորվում էին. դրա համար էլ հայոց 5-րդ ամիսը կոչվում էր քաղոց, որ փաստորեն նշանակում է «անասունների խառնից` զուգավորության (ամիս)»։ Այս բառի արմատն է քաղ, դեռևս չստուգաբանված մի արմատ, որ նշանակում էր թե´ «անասունների զուգավորություն», թե´ «նոխազ, արու այծ» (քաղել բայի հետ կապ չունի)։

[Պանդուխտ]

Փետրվար

Գրաբարում գրվում էր փետրուար: Այս ձևը հանգում է լատ. februarius ածականին: Հայագետները մինչն հիմա էլ չեն կարողացել պարզել, թե լատ. Բ-ն ինչ ճանապարհով կամ պատճառով է հայ. Տ դարձել:

Գուցէ հյ. փետուր բառի ազդեցութեամբ: